Kategoria: Internet

Raport „Nastolatki 3.0” jest wynikiem piątej fali badań nad cyberaktywnością nastolatków i cyberprzestrzeni, w której się poruszają. Sporządzony został na podstawie badań przeprowadzonych w 160 szkołach, znajdujących się w 16 województwach Polski. Kompletne odpowiedzi uzyskano od 4984 uczniów (7 i 8 klasa szkoły podstawowej oraz 1 i 2 klasa szkoły ponadpodstawowej) oraz 1255 rodziców i opiekunów prawnych. Jak podkreślają autorzy raportu, w badaniu szczególnie zwrócono uwagę na media społecznościowe i towarzyszące im problemy społeczne, m.in.: samotność, samoocenę, seksualizację, uzależnienie, internetowe wyzwania.

W jaki sposób nastolatki korzystają z internetu?

Nastolatki podobnie wybierają urządzenia do łączenia się z internetem – niezależnie od wieku i wielkości miejsca zamieszkania preferują urządzenia mobilne. 88,8% badanych nastolatków przyznało, że najczęściej z internetu korzysta za pomocą smartfona, którego dostają, mając około 8,5 lat. Jednocześnie chłopcy 3 razy częściej niż dziewczęta korzystają z komputera stacjonarnego oraz konsoli do gier. Prawie 90% nastolatków najczęściej korzysta z internetu w domu, a blisko co drugi w drodze i w podróży. Częściej niż co czwarty nastolatek jest online również w szkole. Występują nieznaczne różnice w podziale na płeć – dziewczęta częściej niż chłopcy (52,2% vs 43,5%) korzystają z sieci w podróży; oraz wiek – im starsi uczniowie, tym częściej korzystają z internetu w szkole.

Z badania wynika, że bez względu na miejsce zamieszkania, nastolatki korzystają z internetu lub smartfona przede wszystkim w celach rozrywkowych (75,2% wskazuje na słuchanie muzyki, 58,7% na oglądanie filmów i seriali, 46,3% na granie w gry online, 41,7% na media społecznościowe) oraz komunikacyjnych (64,4% wskazuje na komunikatory i czaty). Chłopcy częściej niż dziewczęta grają w gry online, a dziewczęta częściej słuchają muzyki, kontaktują się ze znajomym i korzystają z serwisów społecznościowych. Jednocześnie wraz z wiekiem badanych rośnie odsetek nastolatków słuchających muzyki i korzystających z serwisów społecznościowych, a tych grających w gry maleje.

Ile czasu nastolatki spędzają w internecie?

W piątej fali badań kolejny raz odnotowano wzrost czasu korzystania z internetu przez nastolatków. W dni powszednie to średnio 5 godzin 36 minut (vs. 2014 rok – 3 godziny 40 minut), a w weekend 6 godzin 16 minut. Czas użytkowania internetu wzrasta wraz z wiekiem użytkowników oraz wielkością miejsca zamieszkania. Jednocześnie wraz ze wzrostem czasu korzystania z internetu wzrasta odsetek nastolatków, którzy charakteryzują się wysokim lub powyżej przeciętnej poziomem poczucia samotności.

W dni powszednie prawie trzech na czterech nastolatków w godzinach 16:00–22:00 spędza czas przed monitorem swojego komputera bądź ekranem smartfona, a niemal co dziesiąty badany przebywa w sieci w godzinach nocnych (22:00–01:00). W dni wolne nastolatki zaglądają do telefonu regularnie przez cały dzień, tj, w godzinach 13:00–22:00.

Rozproszona uwaga nastolatków

Ponad połowa nastolatków często lub bardzo często w trakcie korzystania z internetu lub smartfona równocześnie wykonuje inne zadania albo czynności. Połowa podczas spożywania posiłków, 40% podczas oglądania telewizji czy filmów, a co trzeci nastolatek korzysta z internetu lub smartfona bezpośrednio podczas zasypiania. Wśród badanych tendencja do korzystania ze smartfona podczas wykonywania innych czynności jest silniejsza u dziewcząt – aż 69,4% (vs. 54% chłopców) tak się zachowuje. Jak wynika z odpowiedzi udzielanych przez rodziców nastolatków, wielu z nich nie zauważa jak powszechny jest to problem. Chociaż średnio 61,6% nastolatków potwierdza, że w trakcie korzystania z internetu lub smartfona równocześnie wykonuje inne czynności, ich rodzice widzą to inaczej – 42,8% opiekunów przyznaje, że obserwuje takie zachowanie. Znacząca różnica zdań dotyczy również korzystania z internetu w godzinach nocnych (50,4% nastolatków vs 28,9% rodziców przyznaje, że ma miejsce taka aktywność) oraz podczas spożywania posiłków (49,5% vs 24,5%).

Obserwowanie i doświadczanie cyberprzemocy przez nastolatków

Jak wynika z badania, nastolatki, bez względu na wiek, płeć czy miejsce zamieszkania, obserwują różne formy cyberprzemocy. Prawie co drugi nastolatek zaobserwował wyzywanie kogoś innego, a co trzeci sam go doświadczył. Co trzeci badany spotkał się z ośmieszaniem i poniżeniem znajomych, a co czwarty nastolatek przyznaje, że ten rodzaj cyberprzemocy był skierowany bezpośrednio w niego. Badani wskazywali wygląd fizyczny (51,2%), ubiór (45,5%) i kolor skóry (40,3%) jako najczęściej obserwowane powody przemocy online. Dziewczęta zdecydowanie częściej niż chłopcy spotykają się z przemocą online związaną z wyglądem i ubiorem, ale to chłopcy nieco częściej doświadczają różnych form przemocy w internecie – wyzywania, ośmieszania i poniżania. Nieznaczne różnice mają miejsce pod względem miejsca zamieszkania uczniów – im większe miasto, tym częściej spotykają się oni z cyberprzemocą.

Rodzice mają małą świadomość doświadczania przemocy online przez ich dzieci i zapytani, nie znają najczęstszych powodów takich ataków. Takie odpowiedzi nie dziwią – blisko 40% badanych nastolatków przyznaje, że w obliczu spotkania się z cyberprzemocą nikomu o tym nie powiedziało, a tylko 21,2% nastolatków szukało pomocy u rodziców i opiekunów prawnych. Podobny odsetek badanych zwrócił się do przyjaciół i znajomych, a tylko co dwudziesty nastolatek decyduje się zgłosić problem z przemocą online nauczycielowi czy psychologowi/pedagogowi. Dziewczęta częściej niż chłopcy szukają pomocy w przypadku bycia ofiarami przemocy, ale nie występują różnice ze względu na wiek.

Zachowania ryzykowne w internecie

Spotkania z osobami dorosłymi poznanymi w internecie

Prawie dwóch na dziesięciu nastolatków spotyka się z osobami dorosłymi poznanymi w internecie – chłopcy decydują się na to nieznacznie częściej niż dziewczęta. 25,3% nastolatków nie informuje o tym spotkaniu nikogo, blisko 40% informuje rodziców lub opiekunów, a prawie 20% daje znać znajomym. Autorzy badania zwracają uwagę, że w porównaniu do poprzedniej edycji badania, utrzymuje się tendencja nieinformowania nikogo o planowanym spotkaniu. Dodatkowo, choć podobny odsetek nastolatków informuje o planowanym spotkaniu rodziców, to mniej, względem poprzedniego badania, daje znać znajomym.

Seksting

Średnio połowa nastolatków deklaruje, że nie otrzymała za pośrednictwem internetu czyjegoś nagiego lub półnagiego zdjęcia. Dokładnie 30,4% uczniów szkoły podstawowej i 51,8% uczniów liceum potwierdza, że otrzymało treści z czyimś nagim wizerunkiem. W przypadku najstarszych nastolatków odsetek ten nieznacznie spada.

Tylko 5,6% wszystkich rodziców przyznało, że wiedzą, iż ich dzieci otrzymały tego rodzaju treści i tylko 1% rodziców zadeklarowało, że wiedzą o wysłaniu nagich lub półnagich zdjęć przez swoje dziecko.

Patostreamy

Co czwarty nastolatek ogląda tzw. patostreamy, czyli wulgarne, obsceniczne i nacechowane przemocą widowiska lub transmisje internetowe nadawane na żywo w serwisach streamingowych, np. YouTube. Duży odsetek nastolatków, bo aż 16,1%, nie jest w stanie określić, czy oglądane przez nich treści zaliczają się do tej kategorii. Chłopcy oglądają tzw. patostreamy niemal dwukrotnie częściej niż dziewczęta, a zainteresowanie nimi wzrasta w każdej grupie wraz z wiekiem oraz ma nieznaczny związek z miejscem zamieszkania – im większa aglomeracja, tym częściej oglądanie patostreamingów cieszy się zainteresowaniem nastolatków. Jak w przypadku innych aktywności, badanie ukazało niewiedzę rodziców – nastolatki oglądają patologiczne treści dwukrotnie częściej, niż przypuszczają ich rodzice.

Jak wynika z raportu, wraz z wiekiem rośnie ekspozycja nastolatków na treści o charakterze antyspołecznym¹ w mediach społecznościowych. Najwyższą wartość (52,2%) przyjmuje ona w dużych miastach. Jednocześnie wielu nastolatków i nastolatek twierdzi, że w mediach społecznościowych napotyka dużo treści prospołecznych – tego zdania jest aż 56,1% badanych.

Cyberbezpieczeństwo

Ponad 10% młodzieży doświadczyło włamania na konto e-mail lub na portalu społecznościowym czy też kradzieży dóbr wirtualnych, tj. punktów, przedmiotów w grach online. Im starsi uczniowie, tym częściej padają ofiarami cyberprzestępczości. Jednocześnie co trzeci nastolatek uważa, że w sieci można zachować pełną anonimowość, a 90% badanych uważa, że bez problemu można znaleźć w niej piracką wersję filmu lub muzyki. Około 70% młodzieży uczęszczającej do szkół średnich akcentuje znaczenie zagwarantowania dostępu do internetu wolnego od cenzury (ingerencji w treść) dla każdego. Jednocześnie podobny odsetek uczniów tych szkół wskazuje, że osoby, które obrażają innych w internecie, pozostają bezkarne.

Jak wnioskują autorzy badania, nastolatki nie podchodzą do ekosystemu internetu w sposób bezkrytyczny i dostrzegają w nim wiele zagrożeń. Najbardziej obawiają się kradzieży i udostępnienia ich danych, utraty środków finansowych, włamań do smartfonów i komputerów, a także różnych zagrożeń związanych z cyberatakami. Jednocześnie co trzeci nastolatek ma świadomość, że to on sam ponosi odpowiedzialność za swoje bezpieczeństwo w internecie.

Kontrola rodzicielska

Według nastolatków ponad połowa ich rodziców nie ustala zasad dotyczących korzystania z internetu przez dzieci, a wskaźnik ten rośnie wraz z wiekiem dziecka. Co czwarty nastolatek dostaje od rodziców wytyczne względem maksymalnego czasu, jaki może spędzić w internecie, a prawie 20% nastolatków deklaruje, że rodzice rozmawiają z nimi profilaktycznie, aby zapobiec zagrożeniom w internecie. Jednocześnie prawie co siódmy nastolatek przyznaje, że „mogą robić, co chcą”, bo rodzice nie egzekwują wprowadzonych zasad.

Deklaracje rodziców w tym temacie nie pokrywają się z informacjami, udzielonymi przez dzieci – prawie 60% opiekunów twierdzi, że ustala zasady korzystania z internetu.

Przeważająca większość nastolatków konsekwentnie przestrzega ustalonych z rodzicami reguł dotyczących korzystania z internetu, jednak 13% deklaruje, że robi to rzadko, a prawie co jedenasty nigdy nie przestrzega takich zasad. W większości (74%) domów nie stosuje się filtrów rodzicielskich lub innej technologii ograniczającej dostęp do niebezpiecznych treści. Jeśli już ma to miejsce, to częściej w dużych miastach.

Zdecydowana większość rodziców, tj. 74,6%, wskazuje na skuteczność swoich działań kontrolujących treści internetowe, do których dostęp mają ich dzieci. Natomiast znacznie mniejszy odsetek nastolatków, tj. 38,9%, podziela to przekonanie. Wielu rodziców nie zdaje sobie sprawy z tego, że skuteczność ich starań mających na celu monitorowanie treści i aktywności online młodzieży, jest często inaczej postrzegana przez nich samych i przez ich dzieci.

Problematyczne Użytkowanie Internetu (PUI)

Spory wzrost poziomu wskaźnika PUI wśród nastolatków można było obserwować między rokiem 2020 a 2022 (o 5,1 punktów procentowych). W najnowszej edycji badania 8,3% nastolatków spełniło kryteria zaliczające ich do tej kategorii. Chłopcy nieco częściej (o 3 punkty procentowe) od dziewcząt spełniają kryteria wykazujące wysoki lub bardzo wysoki poziom Problematycznego Użytkowania Internetu. Najmłodsi uczniowie nieco częściej (o 6,2 pp.) od najstarszych spełniają kryteria wskazujące na wysokie lub bardzo wysokie PUI. Jednocześnie wysoki lub bardzo wysoki poziom PUI jest najbardziej widoczny wśród nastolatków o wysokiej świadomości własnego wyglądu w mediach społecznościowych.

Wiarygodność internetu – weryfikacja treści

Połowa nastolatków podejmuje się weryfikacji autentyczności informacji zamieszczonych w internecie i nieznacznie mniej deklaruje, że sprawdza także wiarygodność osób i profili w portalach społecznościowych. Przy ocenie wiarygodności informacji znalezionych w internecie nastolatki kierują się przede wszystkim zaufaniem do danej strony internetowej lub portalu społecznościowego (51,7%) oraz przekonaniem o uczciwości autorów treści, które odnajdują w sieci (51,4%). Dla co trzeciego nastolatka kryterium wiarygodności informacji jest przekazywanie jej przez wiele osób oraz liczne źródła medialne jednocześnie.

Internet w szkole

Z odpowiedzi nastolatków wynika, że w co trzeciej polskiej szkole (najczęściej podstawowej) korzystanie z urządzeń mobilnych (smartfon, tablet, laptop), mających dostęp do internetu, nie jest możliwe. Jednocześnie prawie co trzeci uczeń ma możliwość korzystania z takich urządzeń na terenie szkoły podczas przerw lekcyjnych. Względem badania z 2018 roku zwiększyła się liczba szkół, które wprowadziły takie regulacje.

W obrębie aktywności szkolnych nastolatki używają internetu najczęściej do odrabiania lekcji (69,1%) oraz przygotowania do sprawdzianów i klasówek (41,9%). Co siódmy nastolatek zagląda do sieci w celu poszerzenia swojej wiedzy potrzebnej do szkoły. Najczęściej wykorzystywanymi źródłami internetowymi są wyszukiwarka Google, serwis YouTube oraz Wikipedia. Dużą popularnością wśród młodzieży cieszą się także serwisy z gotowymi opracowaniami szkolnymi.

Według uczniów nauczyciele używają internetu podczas lekcji głównie do odtwarzania prezentacji i filmów, najczęściej podczas przedmiotów humanistycznych. Internetowa komunikacja między uczniami i nauczycielami to praktyka, która zyskuje na popularności – 36,7% nastolatków twierdzi, że komunikuje się z nauczycielami za pomocą internetu. Częstotliwość tego typu interakcji wzrasta wraz z wiekiem uczniów i nie jest uzależniona od miejsca zamieszkania. Ich odsetek wzrósł o 18,2% względem 2018 roku.

Sharenting – udostępnianie wizerunku nastolatków przez rodziców i opiekunów

Prawie co drugi nastolatek deklaruje, że rodzice lub opiekunowie zamieszczają w mediach społecznościowych zdjęcia z ich wizerunkiem, co budzi w nich różnorodne emocje. Jedna trzecia nastolatków deklaruje, że odczuwa w związku z tym obojętność, ale blisko co czwarty z nich czuje zawstydzenie i skrępowanie. 20% badanych wskazuje, że umieszczane przez rodziców zdjęcia wywołują w nich radość, a niewiele mniej (18,8%) niezadowolenie. Dziewczęta częściej wykazują negatywne reakcje (jak zawstydzenie/skrępowanie, niezadowolenie, złość) po opublikowaniu ich zdjęć w mediach społecznościowych rodziców, choć jednocześnie wśród dziewczynek częściej obserwowana jest radość. Niewielki odsetek nastolatków wskazuje, że towarzyszą im inne negatywne emocje, takie jak złość (8,8%), smutek (3,3%), wrogość (2,9%), a nawet strach (2,3%), przerażenie (2,8%) czy poczucie winy (1,3%). Z kolei główne emocje towarzyszące rodzicom podczas publikacji zdjęć to radość (51,4%) i duma (59%).

Jak nastolatki spędzają w internecie czas wolny?

Młodzi ludzie najczęściej wybierają spędzanie swojego wolnego czasu w sposób konsumpcyjny i relaksacyjny, słuchając muzyki, oglądając filmy, odpoczywając, zajmując się swoimi zainteresowaniami (hobby). Słuchanie muzyki i odpoczynek są ulubionymi zajęciami co trzeciego ucznia liceum. Opinie rodziców i nastolatków na temat ulubionych sposobów spędzania wolnego czasu są w wielu kwestiach dość zgodne, obie grupy często wskazują na aktywności, takie jak: słuchanie muzyki, hobby, sport, odpoczynek i oglądanie filmów jako swoje ulubione zajęcia. Rodzice częściej niż ich dzieci wskazują jednak na spotkania z rówieśnikami jako preferowaną formę spędzania czasu wolnego przez nastolatków.

Internet a poczucie szczęścia i zdrowie

Ponad 40% nastolatków twierdzi, że brak dostępu do internetu wpłynąłby negatywnie na jakość ich życia, czyniąc je mniej satysfakcjonującym – szczególnie dotyczy to dziewcząt. Na negatywne odczucia w związku z brakiem dostępu do internetu w mniejszym stopniu wskazuje młodzież mieszkająca na wsiach i w małych miastach. Z odpowiedzi rodziców i opiekunów wynika, że często nie zdają sobie oni sprawy, jak mocno poczucie szczęścia ich dzieci jest związane z dostępem do internetu.

Badanie określa również możliwość funkcjonowania nastolatków bez mediów społecznościowych. Z ich odpowiedzi wynika, że co piąty nastolatek nie jest w stanie dobrze funkcjonować bez mediów społecznościowych dłużej niż kilka godzin, a 11,5% nie byłoby w stanie wytrzymać nawet godziny bez używania platform społecznościowych. Problem ten nasila się wraz z wiekiem nastolatka oraz jest nieznacznie silniejszy u dziewcząt. Rodzice są bardziej krytyczni wobec swoich dzieci w ocenie zdolności nastolatków do wytrzymania bez platform społecznościowych. Odsetek młodzieży uważającej, że mogłaby nie korzystać z portali społecznościowych tydzień lub dłużej, jest wyraźnie wyższy, niż wynikałoby to z odpowiedzi rodziców (39,5% vs. 27,4%).

Autorzy badania zapytali nastolatków także, czy ich zdaniem korzystanie z sieci szkodzi zdrowiu. Niemal jedna czwarta badanych jest niepewna, czy ta aktywność może negatywnie wpływać na zdrowie, a 36% badanych uważa, że korzystanie z internetu nie wpływa negatywnie na ich zdrowie. Dziewczęta częściej (o 14 punktów procentowych) niż chłopcy wyrażały przekonanie o szkodliwości.

Rodzice częściej niż ich pociechy twierdzą, że internet może wpływać negatywnie na zdrowie. Połowa rodziców (53%) wiąże internet ze stanem zdrowia – czterech na dziesięciu nastolatków i nastolatek zauważa takie samo powiązanie.

Media społecznościowe

W badaniu zapytano nastolatków, ile posiadają kont w mediach społecznościowych. Co czwarty nastolatek posiada od 5 do 8 kont w mediach społecznościowych, natomiast jedna trzecia ma więcej niż 8 takich kont. Wartości te nie są uzależnione od płci, wieku ani miejsca zamieszkania.

Średni czas spędzony przez nastolatka na korzystaniu z mediów społecznościowych wynosi 4 godziny 12 minut, ale dziewczęta zawyżają tę statystykę – spędzają w portalach społecznościowych średnio o 57 minut dłużej niż chłopcy. Także młodzież zamieszkująca duże miasta ma silniejszą tendencję do spędzania czasu w ten sposób.

Prawie co trzeci nastolatek sprawdza media społecznościowe zaraz po przebudzeniu, prawie połowa (45,5%) nastolatków poświęca na portale społecznościowe od 1 do 4 godzin każdego dnia – w tym 23,4% z nich od 2 do 4 godzin. 14% badanych deklaruje, że na tej aktywności spędza od 4 do 6 godzin, 7,1% określa ten przedział jako 6 do 8 godzin, a pozostałe 10,7% badanych określiło czas poświęcany na media społecznościowe jako więcej niż 8 godzin dziennie. Tę ostatnią grupę cechuje jednocześnie najwyższy wskaźnik poczucia samotności.

Rodzice znacznie nie doszacowują czasu spędzonego przez młodzież w mediach społecznościowych – wskazują prawie 3 godziny krótszy czas aktywności ich dzieci na tego typu platformach, niż deklarują to same nastolatki.

Najpopularniejsze wśród nastolatków portale społecznościowe

Liderami mediów społecznościowych wśród młodzieży są Messenger, TikTok oraz YouTube. Połowa nastolatków często korzysta również z Instagrama. Dziewczęta wyraźnie częściej korzystają z platform społecznościowych, takich jak Messenger, TikTok, Instagram, Snapchat i Pinterest. W porównaniu do dziewcząt chłopcy natomiast wyraźnie preferują YouTube i Twitch. Media społecznościowe są używane głównie w celach rozrywki i komunikacji. Bardziej popularne jest słuchanie muzyki niż aktywna komunikacja. Ponad 40% młodych ludzi korzysta z platform społecznościowych dla zabijania czasu i z odpowiedzi rodziców wynika, że nie są oni świadomi skali tego zjawiska.

Zaniedbywanie obowiązków domowych i szkolnych z powodu korzystania z social mediów

Co czwarta dziewczynka i co piąty chłopiec zaniedbuje obowiązki domowe z powodu korzystania z mediów społecznościowych i problem ten nasila się wraz z wiekiem oraz ma nieznaczny związek z miejscem zamieszkania – nastolatki z dużych miast częściej niż pozostali zaniedbują swoje obowiązki domowe z powodu aktywności w mediach społecznościowych.

Jeśli chodzi o obowiązki szkolne, to prawie trzech na dziesięciu nastolatków często zaniedbuje swoje szkolne obowiązki z powodu korzystania z mediów społecznościowych. Analogicznie do czasu korzystania z portali społecznościowych, zjawisko to jest częstsze u starszych uczniów z dużych miast.

Uzależnienie od mediów społecznościowych

Autorzy badania określili skalę uzależnienia nastolatków od mediów społecznościowych, ale nie jest jasne, na jakiej podstawie. W raporcie wskazano, że wysoki poziom uzależnienia ma miejsce w przypadku 12,6%, średni plasuje się na poziomie 27,7%, a niski wynosi 59,7% – nie jest jednak wskazane pytanie lub dane, na podstawie których zostało to określone.

Treści publikowane przez nastolatków w mediach społecznościowych

Młodzież często publikuje swoje zdjęcia oraz filmy w mediach społecznościowych – prezentując przede wszystkim siebie, swoje życie i swoją twórczość. Dziewczęta częściej niż chłopcy publikują treści związane z własnym wizerunkiem oraz inne zdjęcia zrobione przez siebie, podczas gdy chłopcy częściej udostępniają memy, GIF-y i filmiki znalezione w sieci. Uczniowie liceum częściej niż nastolatkowie z innych typów szkół publikują zdjęcia z wizerunkiem swoim lub znajomych, a także inne zrobione przez siebie fotografie. Młodzież z technikum częściej niż pozostali udostępnia na portalach społecznościowych znalezione przez siebie treści (np. memy, GIF-y). Wraz z wiekiem rośnie zainteresowanie publikacją zdjęć i filmów z własnym wizerunkiem. Nastolatkowie z dużych i średnich miast chętniej niż pozostali dzielą się w mediach społecznościowych własnymi historiami, opiniami, komentarzami.

Rodzice często nie są świadomi tego, jakie treści publikują ich dzieci online. Jedynymi obszarami, w którym jest zgodność wskazań między rodzicami a nastolatkami, jest udostępnianie informacji o miejscach odwiedzanych przez młodzież oraz publikowanie stworzonych przez nastolatków grafik, obrazów, rysunków.

Autoprezentacja

Dla znacznej grupy nastolatków (46,2%) ważne jest postrzeganie swojego wyglądu i skupienie się na atrakcyjności fizycznej w odniesieniu do mediów społecznościowych, ale ponad połowa badanych jako główny motywator dla publikacji zdjęć wskazuje lokalizację, w której zostały zrobione (np. malownicza okolica, wakacje itp.).

Motywacje dla publikacji swoich zdjęć są różnorodne. Dla dziewcząt większe znaczenie ma atrakcyjność miejsca i osób na zdjęciach oraz ich własny wygląd, podczas gdy dla chłopców kluczowe jest poczucie humoru obecne na zdjęciach. Najsłabszą motywacją dla publikacji zdjęcia jest jego potencjalna popularność i dotyczy to obu płci.

Media społecznościowe a poczucie samotności

Co dziesiąty nastolatek deklaruje wysoki poziom osamotnienia na platformach społecznościowych. Ponad połowę nastolatków (53,9%) cechuje wysoki i powyżej przeciętnej poziom poczucia osamotnienia w mediach społecznościowych, niezależnie od płci, wieku i typu szkoły. Najbardziej osamotniona czuje się młodzież z dużych miast (58,5%), a najmniej z małych miast – 49,9% deklaruje takie poczucie.

Media społecznościowe a samoocena

Tylko 2,3% nastolatków biorących udział w badaniu określiło swój poziom samooceny jako wysoki. 52,2% określiło jej poziom jako przeciętny, a pozostałe 44,5% zadeklarowało niski poziom samooceny – dziewczęta nieco częściej (o 8 p.p.) niż chłopcy. Bez względu na wielkość miejsca zamieszkania podobny odsetek nastolatków charakteryzuje się niskim poziomem samooceny. Warto nadmienić, że młodzież o niskiej samoocenie cechuje jednocześnie wysoki lub bardzo wysoki poziom Problematycznego Używania Internetu i ma w większości wysoki lub powyżej przeciętnej (60,2%) poziom poczucia samotności.

Internetowe challenge (wyzwania)

Nastolatki biorące udział w wyzwaniach internetowych (tzw. challenge’ach) stanowią mniejszość (30%) wśród całej badanej grupy. Jednocześnie co dwudziesty nastolatek określa, że w ciągu 12 miesięcy wziął udział w co najmniej ośmiu internetowych challenge’ach. Podejmowane przez młodzież wyzwania są różnorodne – od zabawnych czy nierozważnych po nawet takie, które mogą powodować różnego rodzaju niebezpieczeństwa. Trzech na dziesięciu nastolatków w ostatnim roku wzięło udział w wyzwaniu, w którym mogło dojść do narażenia życia lub zdrowia fizycznego/psychicznego – ich samych lub innych osób. Choć chłopcy biorą udział w większej ilości wyzwań, inne dane demograficzne nie mają znaczenia – wiek i miejsce zamieszkania nie zmieniają istotnie podejścia do udziału w tego typu wyzwaniach internetowych.

Polskie Centrum Programu Safer Internet tworzą Państwowy Instytut Badawczy NASK (www.nask.pl) oraz Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę (www.fdds.pl). W ramach Polskiego Centrum Programu są realizowane trzy projekty:

Saferinternet.pl – projekt, którego celem jest zwiększanie społecznej świadomości na temat zagrożeń, jakie niosą ze sobą najnowsze techniki komunikacji. Wśród podejmowanych działań priorytetem jest edukacja, zarówno dzieci, jak i rodziców, a także podnoszenie kompetencji profesjonalistów w zakresie bezpiecznego korzystania z internetu.

Pomoc telefoniczna i online – Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 oraz Telefon dla rodziców i nauczycieli w sprawach bezpieczeństwa dzieci 800 100 100. W ramach tych dwóch projektów udzielana jest pomoc młodym internautom, rodzicom i profesjonalistom w przypadkach zagrożeń związanych z korzystaniem z internetu. Więcej informacji: www.116111.pl oraz www.800100100.pl.

Dyżurnet.pl – punkt kontaktowy, tzw. hotline, do którego można anonimowo zgłaszać przypadki występowania w internecie treścizabronionych prawem, takich jak materiały przedstawiające seksualne wykorzystanie dzieci, pedofilię, treści o charakterze rasistowskim i ksenofobicznym.

Adresatami działań Centrum są: dzieci i młodzież, rodzice i opiekunowie, sektor edukacyjny, organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości, instytucje rządowe i pozarządowe, firmy branży internetowej.

Program Saferinternet.pl oferuje bogaty zestaw materiałów edukacyjnych:

– poradniki i broszury, m.in.:

• Publikacja skierowana do nastolatków „(Nie)widzialne ślady online” – poradnik jak być bezpiecznym online oraz jak świadomie budować swój wizerunek w sieci.
• „Czym jest child grooming” – czyli uwodzenie dzieci online przez nastolatka lub osobę pełnoletnią. Jak wygląda ten proces? Jak zapobiegać ryzykownym kontaktom? Gdzie zgłosić takie zachowania?
• „Jak osiągnąć cyfrowy dobrostan” – broszura dla nauczycieli, edukatorów i rodziców omawiająca różne aspekty cyfrowego dobrostanu.
• „Co moje dziecko robi na YouTubie?” – ulotka dla rodziców na temat realiów i zagrożeń YouTube’a.
• „Razem w Sieci z Plikiem i Folderem” – plakat prezentujący 14 porad dotyczących korzystania z internetu, smartfonów i komputerów.

– scenariusze zajęć. Bogaty zestaw scenariuszy dla dzieci i młodzieży w różnym wieku, m.in.:

• necio.pl – serwis internetowy zawierający animacje, gry oraz piosenki tłumaczące najmłodszym zasady bezpiecznego korzystania z sieci.
• „Z internetem świat jest bliski” – dla przedszkolaków i klas pierwszych szkół podstawowych. Cel – promowanie higieny cyfrowej.
• „Plik i Folder na ścieżkach internetu” – dzieci z klas 0–III szkół podstawowych – wprowadzenie w wirtualny świat, nauka podstawowych zasad bezpiecznego korzystania z sieci.
• „W sieci przyjaźni: Kto ma przyjaciela, ten ma skarb” – adresaci: uczniowie klas IV–VI szkół podstawowych – rozumienie wpływu świata wirtualnego na przyjaźń, wartości przyjaźni w codziennym życiu.
• „Chill w realu – moje korzyści z bycia offline” – adresaci: uczniowie klas VIII szkół podstawowych oraz szkół ponadpodstawowych – zrozumienie i umiejętność świadomego kontrolowania czasu spędzonego w sieci.
• słownik pojęć. Ciekawą propozycją jest publikacja terminów dotyczących zagadnienia bezpieczeństwa w internecie (m.in. child grooming, flaming, FOMO, patostreaming, pro-ana, revenge porn).

Ponadto program Saferinternet.pl udostępnia: podcasty i audiobooki, kursy e-learningowe dla dzieci, młodzieży i dla profesjonalistów, webinary dla młodzieży oraz wiele innych materiałów informacyjnych i edukacyjnych.

Zdrowie

Życzenie „na zdrowie!” jest obecne w różnych kulturach świata i używa się je przeważnie, gdy ktoś kichnie. Chociaż aktualnie eksperci od dobrych manier odradzają taką reakcję na kichnięcie, to jest ona jednak nadal stosowana, nieraz wręcz bezwarunkowo. W polskiej kulturze, oprócz powyższego kontekstu oraz znanej fraszki Jana Kochanowskiego, wieszcza z Czarnolasu, z życzeniem „na zdrowie” mamy do czynienia również podczas „wznoszenia toastu”. Rytuał ten jest ściśle związany z piciem alkoholu, które, jak wiemy, nie wpływa pozytywnie na stan zdrowia, a jednak skojarzenie jest bardzo silne i zwrot wciąż w użyciu. Wierzę, że silne zakorzenienie zwyczaju życzenia zdrowia w różnych kulturach świata i kontekstach wynika po prostu z życzliwości wobec drugiego człowieka. Dobre zdrowie zawsze było i prawdopodobnie będzie wartością bardzo cenioną i pożądaną we wszystkich społeczeństwach – jest definiowane jako osiągnięcie pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego. Zdrowie często postrzegamy jako dobro „uniwersalne”, dlatego pragniemy go dla siebie i innych. Jednak pragnienia, chęci, życzenia, postawy czy przekonania nie zawsze wpływają na pojawienie się trwałych i spójnych z nimi zachowań. Badania wskazują, że zachowania szkodzące zdrowiu są powszechne, a także nadal społecznie akceptowane i zakorzenione w naszej kulturze. Mowa tutaj o piciu alkoholu.

Picie alkoholu w Polsce

Wznoszeniu toastów sprzyjają okoliczności, w których najczęściej spożywany jest alkohol. Wyniki badań wskazują, że w około 90% sytuacji są to spotkania towarzyskie w warunkach domowych z partnerami i rodziną, przyjaciółmi, znajomymi. Można śmiało stwierdzić, że spożywanie alkoholu jest powszechnym elementem życia społecznego. Postawa wobec alkoholu ma tutaj również bardzo duże znaczenie, ponieważ znaczna część badanych uważa, że alkohol poprawia atrakcyjność imprez i uroczystości (ponad 36% mężczyzn i 23% kobiet).

Dane statystyczne za rok 2022 wskazują, że na jednego mieszkańca Polski przypada średnio ok. 9,3 litra wypitego czystego alkoholu. Niemal co trzeci konsument (31,6%) spożywa alkohol co najmniej raz na tydzień, 28,9% raz w miesiącu, a rzadziej robi to 30,2% osób.

Średnio najwięcej czystego alkoholu piły osoby z grupy wiekowej 50-64 lata (prawie 6,3 litra na osobę). Nieco mniej (5,7 litra) piły osoby w wieku 35-49 lat. Najmniejsze ilości alkoholu wypiły osoby z najstarszej grupy wiekowej 65 lat i więcej (średnio 4,9 litra) oraz najmłodsi respondenci w wieku 18-34 lata (4,6 litra czystego alkoholu).

Powyższe informacje wskazują, że statystycznie największe ilości alkoholu spożywane są przez osoby starsze. Z jednej strony pociesza fakt, że to nie młodzi ludzie piją najwięcej, z drugiej jednak strony bardzo niepokoi ryzyko łączenia alkoholu z lekami, bo, jak wiadomo, w starszym wieku przyjmowane są często różnego rodzaju leki, a łączenie ich z alkoholem może być bardzo niebezpieczne.

Kampania społeczna

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom to instytucja powołana przez Ministra Zdrowia, by realizować zadania w obszarze zdrowia publicznego. Misją Krajowego Centrum jest działanie na rzecz człowieka, dlatego zainicjowało ono ogólnopolską kampanię pn. Na zdrowie – każdy dzień na moją korzyść, którą realizuje Fundacja Poza Schematami. Kampania społeczna to działania mające na celu wpływanie na postawy oraz zachowania podejmowane w określonej grupie odbiorców – wzmocnienie zachowań pożądanych, prozdrowotnych oraz zmianę zachowań szkodliwych, niepożądanych. Jak wiemy, kampania społeczna nie należy do najskuteczniejszych narzędzi profilaktyki, jednak ważny problem społeczny, a także troska o zdrowie rodaków zaważyła na decyzji rozpoczęcia ogólnopolskich działań w przestrzeni publicznej. Kampania wystartowała we wrześniu 2023 roku i potrwa do końca roku, a grupę odbiorców stanowią pełnoletni mieszkańcy Polski, którzy należą do grona potencjalnych konsumentów alkoholu. Zdecydowaliśmy się na umiejętne podjęcie bardzo ważnego problemu społecznego, jakim jest troska o zdrowie. Oczywiście kampania porusza problematykę picia alkoholu oraz jego oddziaływania na zdrowie, jednak główny nacisk i przekaz kampanii zawiera się w rozwinięciu nazwy: każdy dzień na moją korzyść. Treści skupione są głównie na korzyściach, jakie może przynieść rezygnacja lub ograniczenie picia alkoholu. Mowa jest tutaj o rezygnacji czasowej lub całkowitej abstynencji. Język korzyści dla zdrowia, wynikających z odstawienia alkoholu nawet na jakiś czas, ma zachęcić odbiorcę do tego, by sprawdził, czy w jego przypadku również uda się dostrzec/osiągnąć podobne efekty. Celem kampanii jest też podniesienie wiedzy o rzeczywistym wpływie alkoholu na organizm i życie człowieka, m.in. na wygląd, jakość snu, stany emocjonalne, wydolność, kontakty społeczne. Kampania podejmuje tematy ważne i bliskie każdemu człowiekowi oraz dostarcza przydatnych informacji. Na stronie internetowej kampanii www.kampanianazdrowie.pl można znaleźć treści w podziale na bloki: funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie, zdrowie fizyczne i psychiczne, fakty i mity o wpływie alkoholu na zdrowie. Seria krótkich filmów skierowana jest do różnych grup odbiorców: rodziców dzieci w wieku szkolnym/nastoletnim, młodych kobiet w ciąży/matek, młodych mężczyzn, a także seniorów. Spot kampanii w ciekawy, nieinwazyjny sposób pokazuje, jakich przykrych konsekwencji można doświadczyć po wypiciu alkoholu – nawet nie pijąc w sposób problemowy. Wśród dostępnych artykułów znajdziemy takie, jak np. alkohol a ciąża, przyczyny sięgania po alkohol, stosowanie przemocy, proces uzależnienia, alkohol a zdrowie. Treści kampanijne niosą głównie pozytywny przekaz, bez tonu moralizatorskiego czy pouczającego, a dawka wiedzy, to fakty przedstawione w prosty i przejrzysty sposób.

Narzędzia

Kampania „Na zdrowie” przewiduje zaistnienie w przestrzeni publicznej przy użyciu mediów elektronicznych. Główną przestrzenią z zasobami merytorycznymi jest strona internetowa www.kampanianazdrowie.pl, głównymi nośnikami informacji i promocji są media społecznościowe (Facebook, Instagram), serwis YouTube czy Google Ads, podejmowane są szerokie działania z zakresu PR i produkcje audiowizualne (filmy, podcasty). Zaangażowane w kampanii zasoby (w tym osoby), wpływają na pozytywny odbiór społeczny kampanii. Intrygujące i kojarzące się z toastem hasło kampanii „Na zdrowie” ma przyciągać uwagę, a z rozwinięciem: „Każdy dzień na moją korzyść” stanowi przewrotne zestawienie. Atrakcyjna forma i przyjazne treści przekonują do siebie odbiorców. W ramach kampanii 13 października odbyła się konferencja prasowa o charakterze informacyjnym, skierowana szczególnie do dziennikarzy i influencerów. Nagranie z konferencji, podobnie jak wszystkie materiały, dostępne są na stronie kampanii i pozostaną na niej do dyspozycji odbiorców, również po zakończeniu działań. Obecnie skuteczność dotarcia kampanii do odbiorców mierzymy między innymi zasięgami, pojawieniem się reklamy na urządzeniu, liczbą odwiedzin i średnim czasem wyświetleń strony internetowej, podstron czy artykułów. Szczegółowe dane dotyczące zasięgu kampanii otrzymamy po zakończeniu projektu, jednak aktualne podsumowanie działania reklamy Google dla kampanii „Na zdrowie” wskazuje, że do tej pory kampania zainteresowała ponad 1 mln użytkowników. Kreacje związane z kampanią (reklama w dowolnej formie: tekstowej, graficznej, miniaturki filmu) pojawiły się na ekranach użytkowników ponad 37 mln razy, a średni czas wyświetlania tekstów zamieszczonych na stronie sugeruje, że artykuły są chętnie czytane. Za fraszką Jana Kochanowskiego możemy zgodzić się, że często przekonujemy się, jak ważne jest bycie zdrowym dopiero wtedy, gdy dolegliwości czy choroba dotkną nas samych lub naszych bliskich, gdy zabraknie tego zdrowia. Ogólnopolską kampanią „Na zdrowie” pragniemy skupić uwagę odbiorców na wartości zdrowia, póki je mamy, zachęcić do refleksji oraz rozważenia zmiany zachowań mogących prowadzić do uszczerbku na zdrowiu. Zachęcić do tego, by podejmować codzienne decyzje i dokonywać wyborów tak, żebyśmy wszyscy mogli powiedzieć: każdy dzień na moją korzyść!

Więcej informacji o kampanii

• www.kampanianazdrowie.pl
• www.facebook.com/kampanianazdrowie
• www.youtube.com/@kampanianazdrowie
• www.instagram.com/kampania_na_zdrowie
• kontakt@kampanianazdrowie.pl

Swoją misję Fundacja Dbam o Mój Zasięg przedstawia następująco: Zajmujemy się edukacją społeczeństwa na temat cyfrowej higieny i profilaktyki e-uzależnień wśród dzieci, młodzieży i dorosłych. Uczymy odpowiedzialnego korzystania z internetu, smartfona i innych narzędzi ekranowych, pamiętając, że kluczowe dla dobrostanu jednostki są relacje międzyludzkie. Na stronie internetowej dbamomojzasieg.pl fundacja proponuje szkolenia poświęcone zapobieganiu e-uzależnieniom. Zaprasza też do udziału w Fonolandii – projekcie edukacyjnym dotyczącym odpowiedzialnego i bezpiecznego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych. Projekt skierowany jest do najmłodszych użytkowników: 5- i 6-latków oraz uczniów klas 1–3 szkoły podstawowej. Na stronie prezentowane są też raporty z badań prowadzonych przez fundację na temat korzystania przez młodzież w Polsce z internetu i smartfonów, diagnozujące skalę fonoholizmu wśród nastolatków oraz to, jak świat cyfrowy wpływa na ich relacje.

Ważnym przedsięwzięciem jest projekt edukacyjny Szkoła Odpowiedzialna Cyfrowo. Fundacja Dbam o Mój Zasięg zaprasza wszystkie szkoły podstawowe i ponadpodstawowe do włączenia się w innowacyjny program edukacyjny, który wspiera szkoły we wdrażaniu nowych technologii i higieny cyfrowej w edukacji. W ogólnopolskiej sieci szkół uczestniczy już ponad 1500 placówek. Projekt proponuje szkołom rozwijanie 7 obszarów Szkoły Odpowiedzialnej Cyfrowo. Ideą projektu jest łączenie szkół, dla których zachowanie równowagi między światem cyfrowym i analogowym jest wartością oraz umożliwienie wymiany dobrych praktyk między szkołami i innymi instytucjami.

Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia”

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom postanowiło przekształcić i jednocześnie poszerzyć działalność Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania Narkotyki Narkomania 800 199 990. Zgłaszane konsultantom problemy związane nie tylko z używaniem narkotyków, ale także alkoholu, leków i innych substancji psychoaktywnych, wskazały potrzebę rozszerzenia oferty pomocowej i utworzenia Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania „Uzależnienia”.

Nowa nazwa odzwierciedla cel i misję telefonu, który ukierunkowany jest na udzielanie wsparcia, informacji oraz pomocy osobom zmagającym się z uzależnieniem bez względu na rodzaj substancji, od której są uzależnione, oraz członkom ich rodzin. Jest to nadal miejsce, gdzie osoby z problemami związanymi z uzależnieniem i ich bliscy mogą otrzymać wsparcie, porozmawiać z wykwalifikowanymi konsultantami oraz uzyskać informacje na temat leczenia, terapii i innych form pomocy.

Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” jest dostępny dla osób z całej Polski i działa codziennie w godzinach 16.00–21.00. Pomoc jest anonimowa, bezpieczna i oparta na zasadzie zaufania. Telefon niezmiennie pozostaje bezpłatny dla osób, które chcą skorzystać z konsultacji.

FASD to termin ogólny, używany do opisania zakresu skutków, które mogą wystąpić u dziecka narażonego na alkohol w okresie prenatalnym. Skutki te mogą mieć konsekwencje na całe życie, w tym w zakresie problemów fizycznych, psychicznych, behawioralnych i/lub związanych z nauką.

Spośród publikowanych w internecie informacji poruszających problematykę FASD wybraliśmy dwa portale.

www.ciazabezalkoholu.pl

Instytut Matki i Dziecka objął patronatem honorowym stronę pod adresem www.ciazabezalkoholu.pl. Publikowane tu materiały są uporządkowane ze względu na dwa kryteria: typ adresatów (rodzice – wychowawcy – specjaliści) i rodzaj informacji (ciąża – FASD – aktualności – dorośli z FASD – kampanie – pomoc).

W działach adresowanych do poszczególnych kategorii odbiorców umieszczono bogate pakiety materiałów edukacyjnych (np. podręcznik Ja i dziecko z FASD – szkolenie dla rodziców; Wskazówki do pracy dla nauczycieli; Rozpoznawanie spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych dla specjalistów). W dziale Ciąża opisano m.in. zaburzenia powstające pod wpływem alkoholu w każdym trymestrze ciąży, umieszczono odpowiedzi na Najczęściej zadawane pytania; w dziale FASD znajdziemy opis mechanizmów wpływu alkoholu na uszkodzenia mózgu płodu; opis szeregu badań wykonanych przez PBS, IPSOS, PARPA, GIS, IMS; mity i fakty na temat FASD. Dział Pomoc zawiera bazę adresową placówek diagnostycznych i terapeutycznych.

NOFASD Australia

Bogaty zbiór materiałów edukacyjnych w języku angielskim na temat FASD prezentowany jest na stronie NOFASD Australia − organizacji charytatywnej promującej zdrowie – pod adresem www.nofasd.org.au. NOFASD Australia przedstawia się jako organizacja skupiona na rodzinie i stanowiąca niezbędny pomost łączący osoby z doświadczeniem życiowym z badaczami i klinicystami. Instytucja posiada rozbudowaną sieć osób i organizacji zainteresowanych FASD i powiązanymi zagadnieniami zwaną Społecznością NOFASD Australia. Portal jest uporządkowany tematycznie, w jego skład wchodzą działy: Alkohol i ciąża z materiałami edukacyjnymi dotyczącymi tematu, w tym z bogatym zestawem podcastów oraz materiałami wykorzystywanymi w kampaniach społecznych; dział kierowany do Rodziców, Opiekunów i Rodziny; dział dla Usługodawców (Service Providers) z zasobami dla grup społecznych i specjalistów w celu podniesienia świadomości na temat zagrożeń związanych z piciem alkoholu w czasie ciąży i zapewnienia lepszego zrozumienia FASD; dział Edukacja i szkolenia zawierający warsztaty tematyczne w formie wideokonferencji oraz szkolenia on-line. W portalu dostępny jest również bogaty zestaw filmów z zasobów australijskich, kanadyjskich i Stanów Zjednoczonych, omawiających problematykę z perspektywy zarówno rodziców, jak i wychowawców oraz specjalistów. Portal umożliwia poznanie, jak w Australii prezentowana jest tematyka FASD oraz w jaki sposób organizacja pozarządowa może przeciwdziałać temu problemowi.

Strona mlodeglowy.pl prezentuje projekt „MŁODE GŁOWY. Otwarcie o zdrowiu psychicznym”, który obejmuje największe w Polsce badanie stanu zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz kampanię edukacyjną skierowaną do ludzi młodych, ich rodziców i nauczycieli. Celem jest stworzenie i popularyzacja programu profilaktycznego i zwrócenie uwagi na problemy ze zdrowiem psychicznym wśród młodych.

Projekt jest inicjatywą Fundacji UNAWEZA, założonej przez Martynę Wojciechowską. Celem projektu jest zwrócenie uwagi na zdrowie psychiczne młodych ludzi, wskazanie barier, z którymi na co dzień się mierzą i promowanie sięgania po pomoc – jako normalnego zachowania. Projekt ma wesprzeć ludzi młodych, ich rodziców i nauczycieli.

Badanie zostało zrealizowane wspólnie z Fundacją Dbam o Mój Z@sięg. Wzięło w nim udział (bez braków danych) 183 063 uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych w wieku 10–19 lat zarówno z dużych miast, jak i małych miejscowości z całej Polski.

Obraz dzieci i młodzieży, jaki wyłania się z pozyskanych wyników, to obraz przepełniony samotnością, skrajnie niską samooceną i niskim poczuciem sprawczości. Roboczo autorzy raportu nazwali ten stan „triadą kryzysu psychicznego dzieci i młodzieży”, która przyczynia się między innymi do dramatycznego wzrostu myśli samobójczych wśród młodych ludzi, zachowań samobójczych i podejmowanych zamachów samobójczych. W dużym uproszczeniu dzieci w kryzysie psychicznym to dzieci przekonane o tym, że nic nie znaczą, niczego nie potrafią i dla nikogo nie są ważne. Obraz ten dopełnia niski poziom zaufania społecznego młodych, brak wiary w skuteczność profesjonalnej pomocy czy wsparcia społecznego i skala doświadczanej przemocy rówieśniczej, domowej oraz doświadczania hejtu.

Na stronie mlodeglowy.pl został zamieszczony raport z badań i zaproszenie do udziału w programie profilaktycznym „Godzina dla MŁODYCH GŁÓW”, skierowanym do szkół, w wymiarze 8 lekcji w roku szkolnym, realizowanych przez 8 miesięcy.

Strona oferuje również kompendium wiedzy i wsparcia, w podziale na materiały dla młodzieży, rodziców oraz nauczycieli i specjalistów pracujących z młodzieżą, by budować swoje zdrowie psychiczne lub wesprzeć kogoś, kto zmaga się z trudnościami.

W portalu pierwszekroki.net jest dostępny pakiet materiałów, których celem jest wsparcie dzieci w wieku przedszkolnym oraz ich rodziców w bezpiecznym korzystaniu przez najmłodszych z cybermediów – internetu, smartfonów, tabletów.

Wśród materiałów dla rodziców prezentowany jest zestaw artykułów na temat uzależnień behawioralnych, wagi cyberprzestrzeni dla dzieci, charakterystyki strategii, którymi posługują się firmy komputerowe w celu intensywnego korzystania przez użytkowników, w tym dzieci, z nowych technologii.

Prezentowane są wyniki badań, które dostarczają odpowiedzi na pytanie, czy urządzenia elektroniczne mogą szkodzić oraz charakteryzujące niewłaściwe używanie przez dzieci cybermediów.

Publikowane są zalecenia specjalistów dla rodziców dotyczące zasad używania mediów elektronicznych przez dzieci, charakteryzowany jest wpływ relacji dzieci z innymi ludźmi, w szczególności z rodzicami, na sposób korzystania przez nie z internetu i urządzeń ekranowych.

Nauczycielom pracującym z dziećmi w wieku 5–6 lat udostępniono poradnik pt. „Kreatywna profilaktyka dla najmłodszych”.

W dziale Biblioteczka znajdują się filmy, wywiady i nagrania dla rodziców.

Dzieci mogą korzystać z książeczki opisującej niebezpieczeństwa związane z używaniem nowych technologii oraz broszurki uczącej zdrowego stylu życia i przestrzegającej przed szkodliwymi nawykami.

Layout portalu wydaje się bardzo atrakcyjny przede wszystkim w części adresowanej bezpośrednio do dzieci. Przyjazna jest nawigacja, łatwe dotarcie do konkretnych materiałów. Zwraca uwagę ich różnorodność i nowoczesna prezentacja.

Zapraszamy na facebookową stronę Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Na stronie na bieżąco umieszczane są interesujące informacje i odesłania dotyczące szeroko rozumianych uzależnień.

W czerwcu 2022 roku Najwyższa Izba Kontroli opublikowała raport z wyników kontroli, którą przeprowadzono w 59 jednostkach samorządu terytorialnego (j.s.t.) z terenu ośmiu województw: w 32 gminach, 16 powiatach oraz 11 jednostkach powołanych do wspólnej obsługi administracyjno-finansowej jednostek oświatowych. Kontrolą objęto lata 2017–2021.

Celem głównym kontroli było uzyskanie odpowiedzi na pytanie: Czy i w jakim stopniu dostępne jednostkom samorządu terytorialnego środki na zadania oświatowe, w szczególności środki przekazywane z budżetu państwa, zapewniają finansowanie potrzeb w tym zakresie?

Gminy są zobligowane do prowadzenia szkół podstawowych i przedszkoli, a powiaty do prowadzenia przede wszystkim szkół ponadpodstawowych i szkół specjalnych oraz ośrodków szkolno-wychowawczych. Środki niezbędne do realizacji tych zadań, w tym na wynagrodzenia nauczycieli oraz utrzymanie placówek wychowania przedszkolnego, szkół i innych placówek oświatowych, są zagwarantowane w dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Dochodami j.s.t. są dochody własne, subwencja ogólna oraz dotacje celowe. Najistotniejszym źródłem finansowania wydatków publicznych na kształcenie, wychowanie i opiekę jest część oświatowa subwencji ogólnej. Pomimo tego, że z roku na rok z budżetu państwa ponoszone są na ten cel wyższe wydatki, ich kwota wywołuje dyskusje i w ocenie j.s.t. nie zapewnia finansowania wszystkich nakładanych na nie zadań oświatowych.

Wydatki na realizację zadań oświatowych poniesione przez wszystkie j.s.t. w Polsce w okresie od 1 stycznia 2017 roku do 30 września 2021 roku wyniosły 382 418,0 mln zł i stanowiły 29,8% wydatków j.s.t. ogółem. Wydatki poniesione na oświatę w roku 2021 (do 30.09) przez poszczególne typy j.s.t. przedstawia wykres 1.

Istotnym źródłem finansowania zadań oświatowych realizowanych przez j.s.t. jest subwencja oświatowa, która łącznie z rezerwą oświatową wyniosła w latach 2017–2021 (do 30 września) 226 074,4 mln zł w całej Polsce, co stanowiło 59,1% wydatków ponoszonych przez j.s.t. na zadania oświatowe. Udział subwencji oświatowej w wydatkach na oświatę w roku 2021 (do 30.09) w poszczególnych typach j.s.t. przedstawia wykres nr 2.

Subwencja oświatowa wzrosła w kontrolowanym okresie (porównując 2020 rok do 2017 roku) o 19,6% w skali całego kraju, tj. o ok. 3 punktów procentowych mniej niż wzrosły wydatki na oświatę ponoszone przez j.s.t., które wzrosły o 23,0% w całym kraju.

Poza środkami z subwencji oświatowej j.s.t. otrzymały również dotacje z budżetu państwa na realizację zadań oświatowych, natomiast miały one zdecydowanie mniejszy udział w wydatkach oświatowych ponoszonych przez j.s.t., który w latach 2017–2021 (do 30 września) wyniósł 5,6% w skali kraju. Udział dotacji z budżetu państwa w wydatkach na oświatę w roku 2021 (do 30.09) w poszczególnych typach j.s.t. przedstawia wykres nr 2.

W kontrolowanych j.s.t. największy udział w wydatkach na oświatę stanowiły wydatki ponoszone na wynagrodzenia nauczycieli – 50,0%, które wzrosły w 2020 roku – w porównaniu do 2017 roku – średnio o 30,4%. Wydatki na wynagrodzenia pracowników administracji i obsługi w oświacie wyniosły średnio 13,1% wszystkich wydatków oświatowych, a wydatki majątkowe 5,3%. Pozostałe wydatki (31,6%) zostały przeznaczone na inne wydatki bieżące, tj. m.in. opłaty eksploatacyjne związane z utrzymaniem budynków oraz zakupy.

Wszystkie kontrolowane j.s.t. realizowały w pełni zadania oświatowe nałożone na nie przepisami prawa, przy czym 39,6% z nich stwierdziło, że o ile miałyby większe możliwości finansowe, mogłyby zaoferować dzieciom i młodzieży dodatkową ofertę zarówno edukacyjną, jak i opiekuńczą. Określone w tym zakresie potrzeby dotyczyły głównie szerszej oferty zajęć pozalekcyjnych, zapewnienia opieki psychologicznej, opieki medycznej (w tym stomatologicznej), a także potrzeb w zakresie poprawy warunków nauczania. Udział uczniów w poszczególnych rodzajach zajęć dodatkowych w kontrolowanych j.s.t. w 2021 roku (do 30.09.2021) przedstawia wykres 3.

Większość kontrolowanych j.s.t. wspierała uczniów szczególnie uzdolnionych poprzez wypłatę stypendiów za wyniki w nauce lub osiągnięcia sportowe (stypendia motywacyjne). Wiele j.s.t. przyjmowało również w drodze uchwał różnorodne programy mające na celu nagradzanie uczniów szczególnie uzdolnionych, a także fundowało nagrody w konkursach naukowych i sportowych.

Epidemia COVID-19 nie pozostała bez wpływu na finansowanie zadań oświatowych. Spośród kontrolowanych 48 j.s.t. 44 zgłosiło, że w latach 2020–2021 (do 30 września) poniosło dodatkowe, nieprzewidziane wydatki związane głównie z organizacją nauki zdalnej (zakup sprzętu) oraz zapewnieniem bezpieczeństwa sanitarnego w podległych jednostkach oświatowych (zakup środków do dezynfekcji oraz środków ochrony osobistej). Wysokość poniesionych wydatków kształtowała się na bardzo zróżnicowanym poziomie, od 7 tys. zł do 400 tys. zł. Epidemia spowodowała jednocześnie oszczędności w wydatkach na oświatę, na co wskazało 37 kontrolowanych j.s.t. (77% kontrolowanych j.s.t.).

W związku z epidemią COVID-19 wszystkie kontrolowane jednostki monitorowały wykluczenie cyfrowe dzieci i młodzieży. Przeprowadzano ankiety dotyczące zapotrzebowania na sprzęt komputerowy wraz z oprogramowaniem. Szkoły sprawdzały, czy dzieci uczestniczą w lekcjach zdalnych i w razie potrzeby wypożyczały sprzęt komputerowy lub zapewniały miejsce w szkole z dostępem do komputerów. Brały też udział w programach typu „Zdalna szkoła”, dzięki któremu otrzymały sprzęt komputerowy. Prawie wszystkie szkoły otrzymały pomoc rzeczową w postaci środków ochrony indywidualnej (np. maseczki, płyny do dezynfekcji, termometry bezdotykowe).

Niewiele, bo 11 z 48 kontrolowanych j.s.t. zdecydowało się na opracowanie strategii lub innego dokumentu, który obejmowałby diagnozę oraz prognozę rozwoju oświaty na terenie danej gminy lub powiatu.

W okresie objętym kontrolą liczebność uczniów zwiększyła się w szkołach prowadzonych przez powiaty, ale zmalała w szkołach prowadzonych przez gminy. W zależności od typu szkoły oraz rodzaju j.s.t. średnio na oddział w szkole podstawowej przez wszystkie lata objęte kontrolą przypadało w gminach wiejskich 18 uczniów, a w gminach miejskich 20–21 uczniów. Najbardziej liczne były oddziały w szkołach, których organem prowadzącym były powiaty. Oddziały w liceach ogólnokształcących i technikach, w okresie objętym kontrolą, miały średnio 25–26 uczniów, a oddziały w szkołach branżowych I stopnia – 22–23 uczniów.

Do egzaminów po ósmej klasie, począwszy od roku szkolnego 2018/2019 przystępowało w kontrolowanych jednostkach coraz więcej uczniów (od 6034 uczniów w 2019 roku do 6807 w 2021 roku). Większość uczniów uzyskiwała wyniki powyżej 50%. Liczba uczniów przystępujących do egzaminu maturalnego wahała się pomiędzy 5995 a 6617, a jego zdawalność kształtowała się na poziomie od 83,6% (w roku szkolnym 2019/2020) do 88,2% (w roku 2018/2019). Liczba osób przystępujących do egzaminu zawodowego spadła z 9712 uczniów w roku szkolnym 2017/2018 do 7840 uczniów w roku 2020/2021. Natomiast liczba uczniów, którzy uzyskali pozytywny wynik z tego egzaminu, utrzymywała się przez wszystkie objęte badaniem lata na tym samym poziomie, tj. 77%.

Główne wnioski

Ustalenia kontroli wskazują, że głównymi trudnościami, z jakimi mierzyły się kontrolowane gminy i powiaty przy wykonywaniu zadań oświatowych, był brak środków na realizację dużych zadań inwestycyjnych (o charakterze budowlanym) oraz problemy z zapewnieniem odpowiedniej kadry nauczycielskiej. Potrzeby inwestycyjne stanowią istotny problem w gminach usytuowanych w pobliżu dużych miast, dla których stają się tzw. sypialniami. Napływ nowych mieszkańców stwarza konieczność zapewnienia im odpowiedniej infrastruktury, w tym szkół i przedszkoli, co oznacza potrzebę wybudowania nowych obiektów.

Zapewnienie odpowiedniej kadry nauczycielskiej, w tym nauczycieli zawodów, języków obcych, przedmiotów ścisłych oraz nauczycieli mających przygotowanie z pedagogiki specjalnej jest kolejnym bardzo istotnym problemem występującym w samorządach. Ponadto organy wykonawcze kontrolowanych gmin i powiatów zwracały uwagę na odpływ nauczycieli ze szkół oraz małe zainteresowanie tym zawodem wśród młodych ludzi rozpoczynających dopiero swoją karierę zawodową.

Pomoc e-mailowa w związku z problemem z narkotykami (dla siebie lub bliskiej osoby) jest dostępna na stronie www.narkomania.org.pl, prowadzonej przez Fundację Praesterno. Pytanie mailowe można skierować do lekarza, prawnika, psychologa lub terapeuty uzależnień. Pomoc jest bezpłatna, a pytania całkowicie anonimowe. Pytania można zadawać w języku ukraińskim, rosyjskim, angielskim lub polskim.

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom uruchomiło telefon zaufania. Dzwoniąc na numer 800 11 08 11 (bezpłatny) lub numer 22 290 70 00 (opłata wg taryfy operatora), można uzyskać pomoc w zakresie rozwiązywania problemów związanych z uzależnieniami. Dyżurujący mają doświadczenie w udzielaniu pomocy psychologicznej i również udzielają wsparcia osobom z Ukrainy, które z powodu wojny znalazły się w Polsce i mają potrzebę porozmawiania oraz podzielenia się swoimi doświadczeniami, przeżyciami.

Rozmowy w Telefonie Zaufania są prowadzone zarówno w języku ukraińskim, jak i rosyjskim, codziennie w godzinach 16:00–21:00.

Inne wybrane numery telefonów pomocowych i informacyjnych dla osób z Ukrainy:

Polskie Forum Migracyjne: 669 981 038; poniedziałek, 16.00-20.00; środa, 10.00-14.00; piątek, 14.00-18.00

Bezpłatny telefon kryzysowy. Pomoc psychologiczna w języku ukraińskim i rosyjskim.

Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka: 800 12 12 12; codziennie, 15.00-22.00

Dyżury psychologa w języku ukraińskim i rosyjskim.

Centrum Medyczne Damiana: 22 566 22 27; poniedziałek–piątek; 8.00-12.00 i 16.00-20.00

Telefoniczne wsparcie psychologiczne w języku ukraińskim.

22 566 22 20; poniedziałek–piątek; 7.00-21.00

Infolinia w języku ukraińskim, która ma na celu pomóc odnaleźć się w polskim systemie zdrowia.