Kategoria: Współpraca międzynarodowa

Polska prezydencja zakończyła się w czerwcu 2025 roku i była okresem intensywnej aktywności, której centrum stanowiły prace Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w Brukseli. To właśnie w tym gremium – odpowiedzialnym za kierowanie i zarządzanie unijną polityką narkotykową – Polska wyznaczyła kierunki półrocznej współpracy, koncentrując się zarówno na zagadnieniach redukcji popytu, jak i ograniczaniu podaży narkotyków, przy dużym nacisku na współpracę międzynarodową i strategiczne planowanie.

Horyzontalna Grupa Robocza ds. Narkotyków (HDG) kieruje i zarządza pracami Rady UE w obszarze narkotyków. Grupa ta koordynuje unijne działania w zakresie ograniczania popytu i podaży narkotyków. Jej prace mają wielowymiarowe podejście: koordynacja, współpraca międzynarodowa oraz badania, monitorowanie i ocena.

Główne zadania HDG to:

• przygotowywanie Strategii i Planów Działania w obszarze narkotyków oraz monitorowanie ich wdrażania,
• wymiana – w gronie państw członkowskich i państw trzecich – informacji o krajowych politykach narkotykowych i innych istotnych kwestiach dotyczących narkotyków, w tym redukcji popytu na narkotyki,
• koordynacja działań państw członkowskich w UE i za granicą (np. na forum Komisji ds. Środków Odurzających w Wiedniu).

Polska prezydencja zakończyła się w czerwcu 2025 roku¹ i była okresem intensywnej aktywności, której centrum stanowiły prace Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w Brukseli².To właśnie w tym gremium – odpowiedzialnym za kierowanie i zarządzanie unijną polityką narkotykową – Polska wyznaczyła kierunki półrocznej współpracy, koncentrując się zarówno na zagadnieniach redukcji popytu, jak i ograniczaniu podaży narkotyków, przy dużym nacisku na współpracę międzynarodową i strategiczne planowanie. Prezydencja wykorzystywała szeroką sieć partnerstw instytucjonalnych i geograficznych, współpracując m.in. z Agencją UE ds. Narkotyków (EUDA), Europolem, państwami trzecimi oraz organizacjami międzynarodowymi, takimi jak Komisja ds. Środków Odurzających ONZ (CND). W ramach prac HDG Polska wprowadziła temat wiodący związany z profilaktyką przestępczości i substancji psychoaktywnych, co stało się osią licznych debat, spotkań eksperckich i działań konsultacyjnych. Duży nacisk położono na kwestie jakości działań profilaktycznych. Prezydencja zorganizowała m.in. debaty dotyczące syntetycznych katynonów, Europejskich Standardów Jakości w Profilaktyce (EDPQS) oraz minimalnych standardów jakości w obszarze redukcji popytu. Szczególną uwagę poświęcono również problematyce przeciwdziałania przedawkowaniom oraz pracom nad przyszłą unijną Strategią Narkotykową. W tym kontekście Polska, działając wspólnie z partnerami z Trio Prezydencji – Danią i Cyprem – prowadziła szerokie konsultacje z Komisją Europejską i Sekretariatem Rady, kładąc fundamenty pod nowy strategiczny dokument UE.

Znaczącym elementem polskiej prezydencji była aktywność w wymiarze dyplomacji europejskiej. Polska reprezentowała Unię Europejską w dialogach z kluczowymi regionami i państwami – od Brazylii, poprzez Ukrainę i Mołdawię, aż po Stany Zjednoczone i państwa Azji Centralnej. Szczególne znaczenie miała współpraca z regionem Ameryki Łacińskiej i Karaibów (CELAC), w ramach której Polska – jako współprzewodniczący Mechanizmu UE–CELAC – zorganizowała w Warszawie XXV Spotkanie Wysokiego Szczebla. Wydarzenie zgromadziło ponad 150 uczestników z blisko 50 krajów i potwierdziło silną pozycję Polski jako jednego z kluczowych koordynatorów unijnej polityki narkotykowej na arenie międzynarodowej.

W ramach współpracy z systemem ONZ Polska aktywnie uczestniczyła w pracach Komisji ds. Środków Odurzających (CND), prezentując m.in. rezolucję dotyczącą bezpieczeństwa funkcjonariuszy likwidujących nielegalne laboratoria narkotyków syntetycznych, zgłoszoną w imieniu całej UE. Było to wyrazem nie tylko praktycznego podejścia Polski do problemu narkotyków syntetycznych, ale również wzmocnienia jej pozycji w obszarze międzynarodowych negocjacji politycznych.

Jednym z kluczowych momentów prezydencji było także spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie, poświęcone metodologii strategii foresight jako narzędzia przyszłego planowania polityki narkotykowej UE. Zastosowanie tej perspektywy pozwoliło uczestnikom wskazać priorytety, które mogą w istotny sposób ukształtować kolejne etapy polityki antynarkotykowej na poziomie europejskim.

Rezultaty polskiej prezydencji były nie tylko merytoryczne, ale również strukturalne. Opracowano i przyjęto konkluzje Rady dotyczące „Paktu o nowych narkotykach syntetycznych i nowych substancjach psychoaktywnych”, będącego jednym z najważniejszych dokumentów w obszarze walki z dynamicznie rozwijającym się rynkiem substancji syntetycznych. Pierwszy raz pakt został przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w 2011 roku. Liczne spotkania – organizowane w Brukseli, Wiedniu i Warszawie – umożliwiły zacieśnienie współpracy między państwami członkowskimi i partnerami międzynarodowymi, a Polska w trakcie półrocza stała się jednym z najważniejszych głosów kształtujących europejską politykę narkotykową.

Polska prezydencja była zatem okresem intensywnej pracy, wielowymiarowej współpracy i znaczących rezultatów. Dzięki kompleksowemu podejściu – obejmującemu działania eksperckie, dyplomatyczne i strategiczne – udało się zarówno wzmocnić europejską koordynację w obszarze narkotyków, jak i podnieść rangę Polski jako jednego z głównych aktorów unijnej i międzynarodowej polityki narkotykowej.

W ramach współpracy z systemem ONZ Polska aktywnie uczestniczyła w pracach Komisji ds. Środków Odurzających (CND), prezentując m.in. rezolucję dotyczącą bezpieczeństwa funkcjonariuszy likwidujących nielegalne laboratoria narkotyków syntetycznych, zgłoszoną w imieniu całej UE. Było to wyrazem nie tylko praktycznego podejścia Polski do problemu narkotyków syntetycznych, ale również wzmocnienia jej pozycji w obszarze międzynarodowych negocjacji politycznych.

Jednym z kluczowych momentów prezydencji było także spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie, poświęcone metodologii strategii foresight jako narzędzia przyszłego planowania polityki narkotykowej UE. Zastosowanie tej perspektywy pozwoliło uczestnikom wskazać priorytety, które mogą w istotny sposób ukształtować kolejne etapy polityki antynarkotykowej na poziomie europejskim.

Rezultaty polskiej prezydencji były nie tylko merytoryczne, ale również strukturalne. Opracowano i przyjęto konkluzje Rady dotyczące „Paktu o nowych narkotykach syntetycznych i nowych substancjach psychoaktywnych”, będącego jednym z najważniejszych dokumentów w obszarze walki z dynamicznie rozwijającym się rynkiem substancji syntetycznych. Pierwszy raz pakt został przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w 2011 roku. Liczne spotkania – organizowane w Brukseli, Wiedniu i Warszawie – umożliwiły zacieśnienie współpracy między państwami członkowskimi i partnerami międzynarodowymi, a Polska w trakcie półrocza stała się jednym z najważniejszych głosów kształtujących europejską politykę narkotykową.

Polska prezydencja była zatem okresem intensywnej pracy, wielowymiarowej współpracy i znaczących rezultatów. Dzięki kompleksowemu podejściu – obejmującemu działania eksperckie, dyplomatyczne i strategiczne – udało się zarówno wzmocnić europejską koordynację w obszarze narkotyków, jak i podnieść rangę Polski jako jednego z głównych aktorów unijnej i międzynarodowej polityki narkotykowej.

W styczniu 2025 roku Polska objęła prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. W obszarze narkotyków prace polskiej prezydencji koncentrowały się przede wszystkim na koordynowaniu działań Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs – HDG), która co miesiąc spotykała się w Brukseli. W niniejszym artykule przedstawiamy wybrane działania polskiej prezydencji, które miały miejsce w kwietniu i maju tego roku.

Grupa Robocza ds. Narkotyków w Brukseli

Na kwietniowym spotkaniu Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków¹(HDG) przedstawione zostały postępy w realizacji priorytetów prezydencji w oparciu o mapę drogową Komisji Europejskiej. Akcent położono na skuteczne narzędzia egzekwowania prawa, współpracę transgraniczną i wykorzystanie nowych mechanizmów zarządzania bezpieczeństwem wewnętrznym w UE. W trakcie tego spotkania omawiano także zagadnienie związane z przyszłą strategią narkotykową UE. Komisja Europejska przedstawiła strategie dotyczące bezpieczeństwa wewnętrznego oraz odporności UE na problem narkotyków. Przewidują one skuteczniejszą wymianę danych wywiadowczych, zwalczanie zagrożeń hybrydowych i zorganizowanej przestępczości oraz wzmocnienie roli UE jako partnera bezpieczeństwa na arenie międzynarodowej. Prezydencja polska zaprezentowała szczegółowy plan prac nad nową strategią narkotykową. W ramach kilku spotkań przygotowawczych wypracowano wraz sekretariatem Rady oraz przyszłą duńską prezydencją harmonogram prac nad nową europejską strategią, która ma być przygotowana do września 2025 roku. W planie pracy przewidziano cykl warsztatów tematycznych (kwiecień–wrzesień), wspólne prace KE i państw członkowskich oraz publikację raportu ewaluacyjnego obecnej strategii w czerwcu 2025 roku. Państwa członkowskie podkreśliły potrzebę utrzymania zrównoważonego podejścia (balanced approach), uwzględnienia unijnych wartości, które podkreślają, że w ramach przeciwdziałania problemowi narkotykowemu ważne są zarówno działania z zakresu redukcji podaży (zwalczanie przestępczości narkotykowej), jak również redukcji popytu (profilaktyka, leczenia oraz postrehabilitacja) oraz redukcji szkód. Wstępne wyniki ewaluacji obecnej strategii narkotykowej wskazują m.in. na: skuteczność działań w ograniczaniu podaży, narastający problem korupcji, kluczową rolę portów w przemycie kokainy oraz potrzebę poprawy mierzalności danych.

Spotkanie Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w maju skupiło się na pracach nad nową strategią narkotykową UE. Przedstawiciele państw członkowskich, Komisji Europejskiej i agencji unijnych prowadzili dyskusje dotyczące kierunków rozwoju unijnej polityki narkotykowej. Państwa członkowskie pozytywnie oceniły dotychczasową strategię, wskazując jednak na potrzebę jej dostosowania do nowych wyzwań – w tym związanych z cyfryzacją, syntetycznymi substancjami i bezpieczeństwem geopolitycznym.

Wśród głównych postulatów znalazły się:

• potrzeba utrzymania obecnych filarów (redukcja popytu, redukcja podaży, redukcja szkód),
• lepsza koordynacja i spójność działań na poziomie UE,
• opracowanie mierzalnych, realistycznych wskaźników i celów,
• większe uwzględnienie zdrowia psychicznego, perspektywy gender, ochrony środowiska oraz współpracy międzynarodowej,
• rozważenie utworzenia nowego Planu Działania w obszarze redukcji popytu lub bardziej szczegółowej strategii,
• konieczność bardziej systemowego podejścia do terapii dla użytkowników stymulantów.

W trakcie spotkania HDG prezydencja przedstawiała sprawozdanie z 68. sesji Komisji ds. Narkotyków ONZ (CND). Tegoroczna sesja ONZ miała burzliwy przebieg, głównie z powodu nowego stanowiska USA, które sprzeciwiły się m.in. włączaniu Celów Zrównoważonego Rozwoju (SDG) ONZ do debat i rezolucji. Jednakże UE zachowała spójność i odegrała kluczową rolę w przyjmowaniu rezolucji, które odnosiły się do SDG. Zwrócono uwagę, że wybrano nowych członków z Europy Wschodniej do CND (m.in. Polskę, Litwę, Ukrainę). W trakcie kwietniowego i majowego spotkania trwały także intensywne prace nad przyjęciem dokumentu pt. „Pakt dotyczący narkotyków syntetycznych”. Zapowiedziano dalsze prace nad jego finalizacją.

Omawiano również dialogi międzynarodowe, które zostały zorganizowane przez polską prezydencję. Reprezentowała ona UE w następujących wydarzeniach z innymi krajami:

• Dialog UE–Brazylia: na spotkaniu w Wiedniu omówiono kwestie zwalczania produkcji i handlu narkotykami, nowe przepisy dotyczące profilaktyki i wykorzystania skonfiskowanych środków oraz działania w ramach wdrażania Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC).
• Dialog UE–Azja Centralna: spotkanie odbyło się w Brukseli (16 kwietnia). Dyskusja dotyczyła m.in. przemytu narkotyków i prekursorów, wyzwań związanych z nowymi substancjami psychoaktywnymi i syntetykami oraz możliwości pogłębiania współpracy międzyregionalnej.

Podczas dialogu UE–USA przedstawiono aktualne dane na temat sytuacji narkotykowej w USA (wzrost używania marihuany i opioidów, fentanyl i prekursory z Azji). Amerykańscy przedstawiciele zwrócili uwagę na konieczność dalszej współpracy z UE, zwłaszcza w zakresie zwalczania zagrożeń związanych z substancjami syntetycznymi i przemytu prekursorów chemicznych.

Standardy jakości w Europie

Jednym z celów polskiej prezydencji było promowanie standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki. Polska aktywnie brała udział w ich opracowaniu, dlatego też ten temat został ujęty w programie prac. W zakresie tych działań odbyła się na ten temat debata w ramach HDG. Od kilku dekad państwa członkowskie UE wdrażają różnorodne działania mające na celu przeciwdziałanie uzależnieniom – poprzez profilaktykę, leczenie oraz ograniczanie szkód. W tym kontekście ważne miejsce zajmują standardy jakości, które mają zapewnić skuteczność i spójność podejmowanych działań. Państwa członkowskie tworzyły własne podejścia i wytyczne, jednak pojawiła się potrzeba stworzenia wspólnych, europejskich standardów. Idea minimalnych standardów UE zyskała na znaczeniu w trakcie prac nad unijnym Planem Działań 2009–2012. Kolejne plany (2013–2016 oraz 2021–2025) rozwijały tę koncepcję, promując jej wdrażanie w takich obszarach, jak:

• profilaktyka uniwersalna, selektywna i środowiskowa,
• wczesna interwencja,
• leczenie i rehabilitacja,
• integracja społeczna oraz działania redukujące szkody.

W 2014 roku podczas prezydencji włoskiej powstała grupa ekspertów, która zaproponowała 20 minimalnych standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki (5 dla profilaktyki, 5 dla redukcji szkód i 10 dla leczenia). Ich przyjęcie poprzedziły intensywne prace w ramach HDG oraz liczne konsultacje, które ujawniły różnice między państwami (m.in. obawy o możliwość utraty istniejących programów niedostosowanych do nowych wytycznych). Mimo to Rada UE przyjęła w 2015 roku konkluzje w sprawie wdrażania minimalnych standardów jakości. Od 2010 roku wdrażane są także Europejskie Standardy Jakości Profilaktyki Narkotykowej (EDPQS), które były podstawą do stworzenia minimalnych standardów dla profilaktyki.EDPQS jest kluczowym projektem wspierającym wdrażanie jakości w profilaktyce. EDPQS powstały w wyniku dwóch dużych międzynarodowych projektów, w których udział brała Polska:

1. European Standards in Evidence for Drug Prevention (2008–2010) – celem było stworzenie ram jakości profilaktyki w oparciu o badania naukowe, przy wykorzystaniu metody Delphiego, grup fokusowych i testów terenowych. W projekcie uczestniczyło sześć krajów.
2. Promoting Excellence in Drug Prevention – Phase II – skoncentrowano się na praktycznej implementacji poprzez m.in. narzędzia wspierające, szkolenia, wskaźniki i specjalistyczne publikacje.

EDPQS zostały opracowane w formie cyklicznego modelu składającego się z ośmiu etapów i czterech zagadnień przekrojowych, stanowiąc strukturę planowania, wdrażania i oceny działań profilaktycznych. EDPQS są również częścią Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC) i były wykorzystywane w wielu krajach UE. Polska prezydencja kontynuowała prace belgijskiej prezydencji. W 2024 roku belgijska prezydencja zainicjowała ocenę wdrażania konkluzji Rady z 2015 roku i zaproponowała dalsze kroki, w tym:

• zwiększenie zaangażowania i świadomości na temat znaczenia standardów,
• stworzenie mapy drogowej dalszych działań,
• udostępnienie praktycznych narzędzi wdrażania (EDPQS Toolkit, FENIQS-EU),
• szkolenia dla praktyków i decydentów,
• uwzględnienie głosu użytkowników i społeczeństwa obywatelskiego,
• stałe monitorowanie i aktualizowanie standardów,
• rozpoczęcie debaty nad tzw. idealnymi standardami jakości,
• uwzględnienie tematu standardów w krajowych i unijnych programach badawczych.

Unijna inicjatywa na rzecz minimalnych standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki ma na celu poprawę jakości opieki i działań profilaktycznych, zbliżenie praktyki do nauki i wzmocnienie spójności polityk krajowych i unijnych. Dalszy rozwój i skuteczna implementacja tych standardów zależy od zaangażowania państw członkowskich, współpracy międzynarodowej, edukacji, monitorowania oraz uwzględniania głosu praktyków i użytkowników systemów wsparcia. W trakcie dyskusji na HDG podkreślono znaczenie działań profilaktycznych opartych na dowodach naukowych, jak również europejskich i międzynarodowych standardów (EDPQS, UNODC/WHO), które służą podnoszeniu jakości usług i skuteczności programów m.in. w edukacji zdrowotnej i wspierania kompetencji życiowych. UNODC, EUDA i państwa członkowskie (m.in. Belgia, Czechy, Cypr) zaprezentowały własne doświadczenia i dobre praktyki we wdrażaniu europejskich standardów.

Promocja Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC)

Podczas majowego HDG w Brukseli jednym z głównych tematów spotkania był Europejski Program Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum – EUPC²). Jest to kompleksowy program szkoleniowy, którego zadaniem jest wspieranie specjalistów w realizacji wysokiej jakości, opartych na dowodach naukowych działań profilaktycznych w całej Europie. Program powstał w ramach szerszych działań na rzecz poprawy zdrowia publicznego i sytuacji społecznej, a jego głównym celem jest wzmocnienie kompetencji osób zaangażowanych w profilaktykę. Grupą docelową szkoleń są m.in. koordynatorzy działań profilaktycznych, specjaliści ds. profilaktyki oraz decydenci, liderzy opinii i twórcy polityk (tzw. DOPs – decision-, opinion- and policy-makers), których zakres obowiązków obejmuje również odpowiedzialność za programy profilaktyczne. W niektórych krajach grupa ta może obejmować także doświadczonych praktyków, którzy mają wpływ na podejmowanie decyzji i rozwój zawodowy. Osoby te mogą działać na poziomie lokalnym, regionalnym lub krajowym. Mogą to być również: liderzy organizacji pozarządowych zajmujących się profilaktyką, koordynatorzy w administracji regionalnej, urzędnicy samorządowi odpowiedzialni za strategie i zamawianie usług profilaktycznych, a także interesariusze i lokalne koalicje społeczne. EUPC jest ściśle powiązany z celami Strategii UE w zakresie narkotyków na lata 2021–2025, która uznaje profilaktykę za jeden z głównych filarów polityki narkotykowej. Strategia ta promuje wykorzystanie podejść opartych na dowodach naukowych oraz podkreśla znaczenie edukacji, szkoleń i budowania kompetencji wśród profesjonalistów. Program EUPC przyczynia się bezpośrednio do realizacji tych celów, dostarczając praktykom narzędzi i wiedzy niezbędnych do projektowania i realizacji skutecznych i etycznych programów profilaktycznych. EUPC może być realizowany na różne sposoby. Istnieje moduł przeznaczony do włączenia w szkolenia profilaktyczne prowadzone w środowisku akademickim oraz moduły szkoleniowe skierowane do decydentów, liderów opinii i twórców polityk (DOPs). W 2025 roku planowane jest wdrożenie wersji EUPC dla pracowników pierwszego kontaktu (frontline), w tym funkcjonariuszy organów ścigania (LEO), działających bezpośrednio w terenie.

Główne elementy programu EUPC to m.in.:

• Zrozumienie naukowych podstaw profilaktyki, w tym czynników ryzyka i ochronnych oraz zasad skutecznej profilaktyki.
• Planowanie i wdrażanie programów profilaktycznych w oparciu o dane, diagnozę potrzeb i kontekst kulturowy.
• Monitorowanie i ocena działań profilaktycznych w celu zapewnienia skuteczności, trwałości i ciągłego doskonalenia.
• Standardy etyczne i zawodowe zapewniające poszanowanie, równość i integralność naukową w działaniach profilaktycznych.

Program został opracowany przy wsparciu EMCDDA/EUDA i stanowi część szerszych, międzynarodowych działań na rzecz profesjonalizacji pracy profilaktycznej. Jest również zgodny z międzynarodowymi standardami opracowanymi m.in. przez Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC). Szkolenia oparte na programie EUPC są realizowane w wielu krajach europejskich i dostępne są w kilku językach. Zazwyczaj obejmują interaktywne warsztaty, analizy przypadków, dyskusje grupowe i ćwiczenia praktyczne, które pomagają uczestnikom wdrażać zdobytą wiedzę w praktyce.

W trakcie spotkania w Brukseli przedstawiciele prezydencji, EUDA oraz delegacje z Cypru, Łotwy oraz Irlandii zaprezentowali informacje na temat wdrażania programu EUPC. Polska prezydencja przedstawiła wdrażanie programu EUPC w 2025 roku, w którym KCPU we współpracy z samorządami województw zorganizowało pięć szkoleń oraz jedno spotkanie podsumowujące szkolenia w Lublinie, Wrocławiu, Szczecinie, Łasku, Poznaniu oraz Warszawie. W ramach wdrażania EUPC KCPU współpracuje z samorządami wojewódzkimi oraz ekspertami wojewódzkimi. Dzięki wspólnym działaniom w 2025 roku przeszkolono łącznie ponad 100 osób. W efekcie Polska była w tym roku wiodącym krajem we wdrażaniu EUPC.

Spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie

W dniach 23–24 kwietnia 2025 roku w Warszawie odbyło się spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków (National Drug Coordinators – NDC) pt. „Wyzwania i możliwości dla nowej strategii narkotykowej”, zorganizowane przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom we współpracy z EUDA. W spotkaniu wzięli udział Koordynatorzy Krajowi ds. Narkotyków z całej Europy. Pierwszy dzień poświęcono pracom związanym z opracowaniem nowych ram strategicznych UE w zakresie narkotyków w celu przygotowania nowej unijnej strategii dotyczącej narkotyków. Drugiego dnia uczestnicy odwiedzili Międzynarodowe Centrum Szkoleniowe do Walki z Nielegalnymi Laboratoriami w Legionowie, gdzie mieli okazję zapoznać się z metodami skutecznego i bezpiecznego likwidowania nielegalnych laboratoriów syntetycznych substancji psychoaktywnych.

Spotkanie oficjalnie otworzyli sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, Wojciech Konieczny, oraz dr Bogusława Bukowska z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. W pierwszej części wydarzenia eksperci reprezentujący m.in. Europejską Agencję ds. Narkotyków (EUDA – Maria Moreiro), Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC – Camilla Contorni), Światową Organizację Zdrowia (WHO – Dévora Kestel), SCFD (Milutin Milošević) oraz Komisję Europejską (Jo de Cock) przedstawili prezentacje na temat aktualnych trendów i rozwoju sytuacji. Następnie odbyła się dyskusja panelowa z udziałem Laury d’Arrigo (Francja), Jörga Pietscha (Niemcy), Victora Sannesa (Niderlandy) oraz Jo de Cocka (Komisja Europejska) poprowadzona przez dr. Artura Malczewskiego.

Dyskusje podczas spotkania w Warszawie jasno pokazały, że nowa strategia UE w sprawie narkotyków musi w równym stopniu uwzględniać działania na rzecz ograniczenia zarówno podaży, jak i popytu. UE mierzy się także z nowymi wyzwaniami, takimi jak przestępczość wspomagana cyfryzacją, sprzedaż narkotyków na szyfrowanych platformach internetowych i mediach społecznościowych czy też usługi przestępcze oferowane „na zamówienie”. Zjawiska te wymagają opracowania i wdrożenia skutecznych, kompleksowych odpowiedzi, w tym wzmocnienia współpracy operacyjnej. Istotne jest, aby działania nie ograniczały się jedynie do redukcji podaży, ale obejmowały również m.in. profilaktykę opartą na dowodach naukowych.

W drugiej części spotkania przeprowadzono warsztaty foresightowe³, podczas których uczestnicy analizowali aktualne priorytety Strategii UE w sprawie narkotyków, rozważając ich dostosowanie do trzech przyszłościowych scenariuszy opracowanych przez EUDA. Uczestnicy zostali podzieleni na pięć warsztatowych grup roboczych, które były prowadzone przez ekspertów z EUDA, KCPU oraz 4CF. Zajęły się one następującymi zagadnieniami: analiza Strategii UE w sprawie narkotyków 2021–2025 w kontekście trzech scenariuszy „Uzależnienia 2040”, rozpoznanie wyzwań i możliwości polityki narkotykowej w obliczu tych scenariuszy i zapoznanie krajowych koordynatorów z narzędziami foresightu dla polityk publicznych. W efekcie warsztatów powstały pierwsze rekomendacje dotyczące nowej strategii narkotykowej, które zostały przedstawione na majowym spotkaniu grupy roboczej.

W styczniu 2025 roku Polska objęła prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. W obszarze narkotyków prace polskiej prezydencji koncentrują się przede wszystkim na koordynowaniu działań Horyzontalnej Grupy ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs − HDG), która co miesiąc spotyka się w Brukseli.

W spotkaniach Horyzontalnej Grupy ds. Narkotyków udział biorą przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Unii Europejskiej, jak również Rady Unii Europejskiej oraz Komisji Europejskiej. Obrady prowadzone są przez kraj sprawujący prezydencję. Od stycznia 2025 roku są to przedstawiciele Centralnego Biura Śledczego Policji i Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom¹. Łącznie zostanie zorganizowanych kilkanaście spotkań w Brukseli oraz kilka wydarzeń w Wiedniu i w Warszawie. Niniejszy artykuł rozpoczyna serię publikacji, których celem będzie przedstawienie polskich działań w ramach polskiej prezydencji dotyczących problemu narkotyków. W pierwszym kwartale 2025 roku zorganizowano kilka spotkań HDG w Brukseli. 22 stycznia odbyło się pierwsze spotkanie grupy roboczej ds. narkotyków, na którym skoncentrowano się na przedstawieniu priorytetów polskiej prezydencji oraz na przygotowaniach do Komisji ds. Środków Odurzających ONZ. Na tym spotkaniu przedstawiono również pierwszą debatę tematyczną dotyczącą syntetycznych katynonów. Kolejne spotkanie grupy roboczej miało miejsce 11 lutego, a następne 15 marca. 12 lutego zorganizowaliśmy debatę tematyczną Unia Europejska – Ukraina z udziałem przedstawicielek Ministerstwa Zdrowia Ukrainy. W tym samym dniu odbyło się kolejne wydarzenie: spotkanie Unia Europejska – Ameryka Łacińska oraz kraje basenu Morza Karaibskiego. Działania w pierwszym kwartale zakończyło spotkanie grupy roboczej ds. narkotyków 5 marca w Brukseli oraz udział zespołu polskiej prezydencji w 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających ONZ.

Priorytety polskiej prezydencji

Polska prezydencja planuje odnowienie Paktu przeciwko narkotykom syntetycznym, który był po raz pierwszy przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w roku 2011. Podczas spotkań HDG wypracowywane było m.in. wspólne stanowisko UE na Komisję ds. Środków Odurzających ONZ (CND) dotyczące problemów narkotyków i narkomanii. Przygotowaliśmy również przemówienia unijne, które zostały wygłoszone m.in. podczas debaty otwierającej 68. sesję CND ONZ. HDG pełni kluczową rolę w koordynowaniu działań antynarkotykowych na poziomie UE oraz monitorowaniu wdrażania strategii antynarkotykowej. W ramach polskiej prezydencji tematem priorytetowym są syntetyczne opioidy oraz syntetyczne katynony, jak również profilaktyka przestępczości oraz profilaktyka substancji psychoaktywnych na poziomie lokalnym. Warto zwrócić uwagę, że w Unii Europejskiej najbardziej rozpowszechnionym stymulantem jest kokaina, której odnotowano rekordowe zabezpieczania – ponad 320 ton. Dlatego też w ramach naszej prezydencji zostaną przeprowadzone dwie debaty tematyczne na temat skali zagrożeń związanych z syntetycznymi katynonami. Ważnym elementem polskiej prezydencji jest także przygotowanie po raz pierwszy polskiej rezolucji „Bezpieczeństwo oficerów zabezpieczających nielegalne laboratoria”, która była procedowana w trakcie spotkań HDG w marcu 2025 roku. Zaplanowaliśmy także spotkania w Brukseli z kolejnymi państwami: USA, Brazylią, krajami Azji Centralnej, Mołdawią, co pozwoli na intensyfikację współpracy międzynarodowej w walce z produkcją i przemytem narkotyków syntetycznych oraz w promocji skutecznych działań profilaktycznych opartych na dowodach naukowych. Ważnym wydarzeniem naszej prezydencji będzie konferencja UE-CELAC (6–7 maja 2025 roku), jak również spotkanie wysokiego szczebla UE-CELAC (8 maja) i spotkanie krajowych koordynatorów ds. narkotyków 23–24 kwietnia 2025 roku w Warszawie na Stadionie Narodowym. Jego celem będzie m.in. rozpoczęcie wstępnych prac nad przygotowaniem europejskiej strategii narkotykowej.

Debaty tematyczne dotyczące profilaktyki

W ramach polskiej prezydencji Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom zorganizuje w Brukseli kilka debat tematycznych dotyczących profilaktyki przestępczości oraz substancji psychoaktywnych, standardów w profilaktyce, Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC), przeciwdziałania przedawkowaniu opioidów, jak również roli społeczności lokalnej w przeciwdziałaniu problemowi narkotyków. Pierwsza debata odbyła się w lutym 2025 roku i dotyczyła profilaktyki przestępczości.

Profilaktyka przestępczości

Jednym ze strategicznych priorytetów Strategii antynarkotykowej UE na lata 2021–2025 jest poprawa zapobiegania przestępczości. Działanie 9 Planu działań antynarkotykowych UE na lata 2021–2025 szczegółowo opisuje działania, które należy podjąć w celu realizacji tego priorytetu strategicznego, w tym promowanie i wspieranie najlepszych praktyk Europejskiej Sieci Zapobiegania Przestępczości (EUCPN) i innych projektów w celu zmniejszenia recydywy wśród młodych przestępców dokonujących czynów zabronionych w obszarze narkotyków; zachęcanie do realizacji kompleksowych strategii opartych na dowodach w obszarach, w których występuje wysoki poziom dostępności narkotyków i przestępczości związanej z narkotykami oraz wspieranie działań, które tworzą bardziej bezpieczne środowisko dla społeczności, w których istnieje wysoki poziom konsumpcji i sprzedaży narkotyków lub przestępczości związanej z narkotykami. Temat zapobiegania przestępczości został również poruszony w Komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie unijnej mapy drogowej na rzecz zwalczania handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej. Zgodnie z mapą drogową, multidyscyplinarne i międzyagencyjne podejście do zapobiegania przestępczości powinno obejmować ścisłą współpracę z władzami lokalnymi i społeczeństwem obywatelskim. Taka współpraca może pomóc zmniejszyć przestępczość poprzez budowanie barier ochronnych, podnoszenie świadomości wśród potencjalnych ofiar i wspieranie zagrożonych osób i społeczności w zakresie zmniejszenia ryzyka zaangażowania się ich w przestępstwa. Mapa drogowa podkreśla również potrzebę, aby decydenci i praktycy na szczeblu UE, krajowym i lokalnym łączyli się i wymieniali informacjami za pośrednictwem jasno wyznaczonych i sprawdzonych kanałów rozpowszechniania informacji i komunikacji. Państwa członkowskie, lokalni decydenci i praktycy powinni promować oparte na dowodach naukowych polityki i narzędzia zapobiegania przestępczości. W ramach HDG przeprowadzona została debata na temat zapobiegania werbowaniu dzieci i młodzieży przez sieci przestępcze (podczas belgijskiej prezydencji). W jej trakcie zaproponowano pewne możliwe działania następcze, w tym podnoszenie świadomości na szczeblu lokalnym na temat działań zapobiegawczych i podejścia systemowego. Podkreślono znaczenie wdrażania programów opartych na dowodach i najlepszych praktykach. W czasie debaty tematycznej HDG zaproponowaliśmy omówienie strategii profilaktycznych mających na celu zmniejszenie przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji. Profilaktyka i programy skupiające się na środowisku lokalnym mają na celu zminimalizowanie możliwości niezdrowych lub ryzykownych zachowań, zapewniając jednocześnie bezpieczniejsze alternatywy. Wyniki dyskusji pokazały, że ważne jest dalsze zbadanie dostępności i skuteczności interwencji mających na celu zapobieganie i zmniejszanie przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji. Warto wymienić, jakie podejścia mogą być zastosowane. Jedna z takich strategii obejmuje modyfikację środowiska lokalnego w sposób, który nieświadomie wpływa na zachowanie, uzupełniając bardziej tradycyjne podejścia, które polegają wyłącznie na dostarczaniu informacji. Wydaje się również ważne, aby wymienić się informacjami na temat programów prewencyjnych na poziomie lokalnym, mających za zadanie zapobieganie przestępstwom związanym z narkotykami. W ramach Strategii antynarkotykowej UE i Planu Działań na lata 2021–2025 polska prezydencja HDG chciałaby zaprosić delegacje do dzielenia się doświadczeniami, wiedzą i najlepszymi praktykami związanymi ze strategiami prewencyjnymi, aby wspólnie dążyć do zredukowania przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji w UE.

Spotkanie ONZ w Wiedniu

Polska delegacja składająca się również z pracowników KCPU wzięła udział w 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających Organizacji Narodów Zjednoczonych. Pierwszego dnia wygłoszone zostały m.in. przemówienia krajowe. Sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Wojciech Konieczny podkreślił w swoim wystąpieniu m.in., że podczas prezydencji Polska skoncentruje się na zwalczaniu zagrożeń związanych z syntetycznymi narkotykami, w szczególności opioidami i katynonami. Używanie narkotyków powinno być postrzegane w szerokiej perspektywie zagrożeń dla zdrowia publicznego. Dlatego ważne jest promowanie działań profilaktycznych i terapeutycznych opartych na wynikach badań naukowych. Na zakończenie wystąpienia została podkreślona rola organizacji pozarządowych w przeciwdziałaniu problemom narkotykowym i potrzeba zapewnienia organizacjom odpowiedniego wsparcia finansowego. Zespół polskiej prezydencji pracował przede wszystkim nad polską rezolucją „Safety of officers in dismantling illicit synthetic drug laboratories in particular those involving synthetic opioids”, ale również nad rezolucją Chile „Promoting comprehensive, scientific evidence-based and multisectoral national systems of drug use prevention for children”. Na zaproszenie WHO mieliśmy okazję porozmawiać m.in. na temat priorytetów polskiej prezydencji oraz możliwych obszarów współpracy. W trakcie godzinnego spotkania zaprezentowano polski system przeciwdziałania uzależnieniom. Jednym ze spotkań, które zorganizował zespół polskiej prezydencji w trakcie 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających, był dialog Unia Europejska – Brazylia. Podczas tego wydarzenia podkreślona została waga współpracy z Brazylią w obszarze redukcji popytu i podaży na narkotyki. W spotkaniu wzięli udział m.in. przedstawiciele Komisji Europejskiej, Sekretariatu Rady, EUDA oraz delegaci krajów członkowskich. Strona brazylijska podkreśliła wagę współpracy z krajami europejskimi. W Europie odnotowano rekordowe zabezpieczenia kokainy na ponad 320 ton, a jednym z krajów, z których kokaina trafia do Europy jest właśnie Brazylia. Obecnie prowadzone są w Brazylii prace nad zmianą legislacji dotyczącej narkotyków w kierunku polityki bardziej zorientowanej na zrównoważone podejście do problemu narkotykowego, m.in. dekryminalizacja posiadania marihuany na własny użytek. Brazylia aktywnie działa nie tylko w zakresie zwalczania przestępczości narkotykowej, ale również w obszarze profilaktyki substancji psychoaktywnych. Wdrażany jest Europejski Program Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum) ze wsparciem UE oraz np. program „Unplugged”. Polska delegacja z KCPU przedstawiła wypełnienie zobowiązania z 67. sesji CND na sesji plenarnej. Podczas tamtej sesji CND Polska zobowiązała się do zwiększenia alokacji finansowych i działań rzeczowych, mających na celu poprawę dostępu uchodźców wojennych do programów leczenia uzależnień. Warto zwrócić uwagę, że w latach 2022–2024 wydatki z budżetu państwa polskiego na leczenie uchodźców wojennych z Ukrainy cierpiących z powodu uzależnienia od narkotyków wzrosły o ponad 40%. Środki te zostały przeznaczone na leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków w ośrodkach leczniczych oferujących sprawdzone programy oparte na badaniach, leczenie substytucyjne, programy redukcji szkód, leczenie zakażeń HIV i wirusowego zapalenia wątroby typu C. Pod koniec 2024 roku zorganizowano ogólnopolską konferencję dla placówek ochrony zdrowia na temat skutecznych metod pomocy uchodźcom.

W 2025 roku podczas 68. sesji CND ONZ zgłoszono sześć projektów rezolucji:

1. Promoting comprehensive, scientific evidence-based and multisectoral national systems of drug use prevention for children (projekt autorstwa Chile).
2. Promoting research on evidence-based interventions for the treatment and care of stimulant use disorders (projekt autorstwa Norwegii i Tajlandii).
3. Complementing the United Nations Guiding Principles on Alternative Development (projekt autorstwa Niemiec, Peru i Tajlandii).
4. Safety of officers in dismantling illicit synthetic opioid laboratories (projekt autorstwa Polski w imieniu państw członkowskich UE).
5. Strengthening the global drug control framework: a path to effective implementation (projekt autorstwa Kolumbii).
6. Tackling the impacts of drugs on the environment (projekt autorstwa Francji w imieniu państw członkowskich UE oraz Brazylii i Maroka).

Wszystkie powyższe rezolucje zostały przyjęte w wyniku głosowania.

Kalendarz polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej

Spotkania w Brukseli	Data
Posiedzenie Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs/HDG)	22 stycznia
Posiedzenie HDG	11 lutego
Posiedzenia HDG: Dyskusja tematyczna z Ukrainą	12 lutego
Posiedzenie HDG: UE oraz kraje Ameryki Łacińskiej i basenu Morza Karaibskiego (CELAC): Spotkanie dotyczące współpracy i wymiany doświadczeń	12 lutego
Posiedzenie HDG	5 marca
Posiedzenie HDG	15 kwietnia
Posiedzenie HDG/UE – Kraje Azji Centralnej: Dialog dotyczący narkotyków	16 kwietnia
Posiedzenie HDG	21-22 maja
Posiedzenie HDG/UE − US: Dialog dotyczący narkotyków	22 maja
Posiedzenie HDG	11 czerwca
Posiedzenie HDG: Dyskusja tematyczna z Mołdawią	12 czerwca
Spotkania w Wiedniu	Data
68. sesja Komisji ds. Środków Odurzających (Commission on Narcotic Drugs/CND)	10-14 marca
Spotkanie UE – Brazylia: Dialog dotyczący narkotyków	12 marca
Spotkania w Warszawie	Data
Spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków	23-24 kwietnia
COPOLAD roczne spotkanie	6-7 maja
XXV Spotkanie wysokiego szczebla UE oraz kraje Ameryki Łacińskiej i basenu Morza Karaibskiego (CELAC)	8 maja

W styczniu 2025 roku Polska obejmie prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. Pracownicy Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom weszli w skład zespołu polskiej prezydencji i wraz z pracownikami Centralnego Biura Śledczego Policji¹ będą zajmować się organizacją kilkunastu spotkań w Brukseli. Realizowane będą również dwa wydarzenia w Warszawie. Polska prezydencja będzie trwała sześć miesięcy i zakończy się w czerwcu.

Od kilku miesięcy trwają intensywne prace nad zaplanowaniem wydarzeń, w ramach których trwa współpraca przede wszystkim z sekretariatem Rady UE. Horyzontalna Grupa ds. Narkotyków (HDG) spotyka się co miesiąc w Brukseli. W jej skład wchodzą przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Unii Europejskiej. W trakcie spotkań wypracowywane jest m.in. wspólne stanowisko UE na Komisję ds. Środków Odurzających (CND) dotyczące problemów narkotyków i narkomanii. Warto zwrócić uwagę, że jako jedna z niewielu grup roboczych HDG operuje na dwóch polach − polityki zdrowotnej i bezpieczeństwa publicznego, łącząc działania antynarkotykowe z ochroną zdrowia publicznego. HDG pełni kluczową rolę w koordynowaniu działań antynarkotykowych na poziomie UE oraz monitorowaniu wdrażania strategii antynarkotykowej, co obejmuje szereg zadań o szerokim zasięgu. W ramach HDG przygotowane są strategie antynarkotykowe, plany działań UE oraz inne istotne dokumenty w zakresie narkotyków, stanowiące fundament polityki unijnej w tej dziedzinie. Tworzenie tych dokumentów pozwala na jednolite podejście do problemu narkotyków i wyznaczanie wspólnych priorytetów oraz mierzalnych celów, umożliwiając efektywne działanie na poziomie krajowym i międzynarodowym. W ramach HDG prowadzona jest także wymiana informacji na temat krajowych polityk antynarkotykowych oraz problematyki związanej z narkotykami pomiędzy państwami członkowskimi oraz krajami spoza UE. HDG ułatwia transfer wiedzy, najlepszych praktyk oraz informacji o nowych zagrożeniach, co pozwala na lepszą synchronizację działań i szybszą reakcję na pojawiające się problemy. W efekcie HDG uwzględnia zarówno aspekty związane z bezpieczeństwem (zwalczanie przestępczości narkotykowej i nielegalnej produkcji narkotyków), jak i zdrowiem publicznym (profilaktyka, leczenie uzależnień, redukcja szkód). Interdyscyplinarność pozwala HDG na całościowe podejście do problemu narkotyków, angażując ekspertów z obu dziedzin i umożliwiając tworzenie spójnej polityki na poziomie UE.

W ramach polskiej prezydencji tematem priorytetowym będą syntetyczne opioidy oraz syntetyczne katynony, jak również profilaktyka przestępczości oraz profilaktyka substancji psychoaktywnych na poziomie lokalnym. W trakcie spotkań w Brukseli planowana jest wymiana doświadczeń na temat wdrażania standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki oraz promocja szkoleń osób zajmujących się profilaktyką, realizowanych w ramach Europejskiego Programu Profilaktyki (EUCP). W trakcie debat tematycznych chcemy dyskutować nad rolą samorządu lokalnego w profilaktyce i pokazać dobre praktyki w profilaktyce.

Podczas polskiej prezydencji odbędzie się 68 sesja Komisji ds. Środków Odurzających. Strona polska przygotowała tekst rezolucji „Bezpieczeństwo oficerów zabezpieczających nielegalne laboratoria”, który będzie procedowany w trakcie spotkania Komisji w marcu 2025 roku.

W czasie polskiej prezydencji zaplanowano dialogi z państwami trzecimi: Ukrainą, USA, Brazylią, krajami Azji Centralnej, Mołdawią, krajami Ameryki Południowej oraz basenu Morza Karaibskiego (kraje CELAC), co pozwoli na intensyfikację współpracy międzynarodowej w walce z produkcją i przemytem narkotyków syntetycznych oraz promocji skutecznych działań profilaktycznych.

Ważnym wydarzeniem będzie konferencja UE-CELAC (6-8 maja 2025 roku) i spotkanie krajowych koordynatorów ds. narkotyków 23-24 kwietnia 2025 roku w Warszawie na Stadionie Narodowym. Jego celem będzie m.in. rozpoczęcie wstępnych prac nad przygotowaniem europejskiej strategii narkotykowej.

Przypisy

W maju 2017 roku został zainicjowany projekt szkoleniowy „Wsparcie gruzińskiej profilaktyki uzależnień na poziomie lokalnym”. Jest on realizowany przez Fundację Praesterno na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii i jest współfinansowany ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych, będących w dyspozycji ministra zdrowia. Gruzińskim partnerem projektu jest Centrum Zdrowia Psychicznego i Profilaktyki Uzależnień w Tbilisi.

Celem projektu jest zwiększenie kompetencji zawodowych 40 osób − specjalistów uzależnień i gruzińskich pracowników samorządu lokalnego – w zakresie planowania, konstruowania i realizowania lokalnych programów profilaktycznych. Jednym z efektów projektu będzie udostępnienie w internecie (w formie pliku gotowego do wydruku) handbooka w języku gruzińskim i rosyjskim, opracowanego na podstawie doświadczeń wyniesionych z programu w formie rekomendacji ułatwiających projektowanie i rozwijanie programów profilaktycznych dostosowanych do specyficznych uwarunkowań regionalnych beneficjentów projektu.

Problemy narkotykowe w Gruzji

Najpoważniejszym problemem w Gruzji są iniekcyjni użytkownicy narkotyków. Ich liczbę szacuje się na blisko 50 tys. (w 2014 roku). Ta grupa stanowi 2,02% populacji w wieku 18-64 lata i 1,33% populacji generalnej (liczącej 3,7 mln), co sytuuje Gruzję na trzecim miejscu na świecie pod względem odsetka użytkowników narkotyków wysokiego ryzyka (wykres 1).

Najczęściej przyjmowanymi iniekcyjnie preparatami w Gruzji są leki opioidowe subutex i suboxon oraz heroina. Ze względu na surowe prawo iniekcyjni użytkownicy narkotyków stanowią populację głęboko ukrytą. Nie spotyka się „narkomanów ulicznych”, nie ma miejsc gromadzenia się użytkowników narkotyków. Tworzą oni małe zorganizowane grupy, najczęściej w swoich dzielnicach. Do wstrzykiwania narkotyku najczęściej dochodzi w mieszkaniu. Większość iniekcyjnych użytkowników narkotyków nigdy nie korzystała z żadnej formy leczenia. Tylko 6% poddawało się jakiejkolwiek terapii. Najczęstszą formą leczenia jest terapia substytucyjna.

Na pierwszym miejscu na liście narkotyków przyjmowanych nieiniekcyjnie znajduje się marihuana. Trzeba także zaznaczyć, że w Gruzji wzrasta używanie stymulantów amfetaminopodobnych produkowanych chałupniczo (self-made), m.in. z Ephedry zawierającej alkaloid efedrynę, oraz nowych substancji psychoaktywnych (NSP). Nadużywane są również farmaceutyki.

W 2015 roku przeprowadzono diagnozę doświadczeń młodzieży ze środkami psychoaktywnymi wg metodologii ESPAD. Badaniom poddano 2477 uczniów urodzonych w 1999 roku (a więc w wieku 16 lat). Wyniki uzyskane od gruzińskich nastolatków porównano ze średnią europejską badań ESPAD. Przeprowadzona analiza wykazała (wykres 2):

• niższy odsetek palących papierosy (w ciągu 30 dni) gruzińskich nastolatków w porównaniu ze średnią europejską,
• niższy odsetek pijących alkohol (w ciągu 30 dni),
• wyższy odsetek upijających się (w ciągu 30 dni),
• niższy odsetek posiadających doświadczenia z cannabis (kiedykolwiek w życiu),
• wyższy odsetek posiadających doświadczenia z innymi nielegalnymi środkami (kiedykolwiek w życiu),
• wyższy odsetek posiadających doświadczenia z środkami uspokajającymi (kiedykolwiek w życiu),
• wyższy odsetek posiadających doświadczenia z środkami wziewnymi (kiedykolwiek w życiu),
• wyższy odsetek posiadających doświadczenia z NSP (kiedykolwiek w życiu).

Skoncentrowanie się na wynikach gruzińskich badań pokazuje, że alkohol częściej piją chłopcy (53% w ciągu ostatnich 30 dni) niż dziewczęta (33%). Oni też częściej mają za sobą doświadczenia z narkotykami (wykres 3). Jedynym wyjątkiem są środki wziewne – w tym zakresie dziewczęta wyprzedzają chłopców.

Ramy prawne problematyki narkomanii

Dominującym sposobem radzenia sobie z iniekcyjnymi użytkownikami narkotyków w Gruzji jest ich karanie (spośród 50 tys. użytkowników 12 tys. zostało ukaranych, a tylko 5 tys. poddano leczeniu).

Używanie narkotyków jest przestępstwem zarówno administracyjnym, jak i karnym. Prawnie dozwolone jest przymusowe testowanie osób na obecność narkotyków w organizmie. Wynik pozytywny jest podstawą wymierzenia kary pieniężnej lub kary pozbawienia wolności.

Pierwszorazowe spożycie narkotyków bez recepty lekarskiej lub posiadanie niewielkiej ilości narkotyków bez zamiaru sprzedaży karane jest grzywną w wysokości 500 lari (750 zł) lub, w wyjątkowych przypadkach, zatrzymaniem do 15 dni (na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego). Ten sam czyn popełniony ponownie w ciągu tego samego roku skutkuje odpowiedzialnością karną (art. 273 Kodeksu karnego).

Ustawa o zwalczaniu przestępczości związanej z narkotykami została przyjęta w 2007 roku. Umożliwia ona pozbawienie osób używających narkotyków części praw na okres 3 lat na podstawie orzeczenia sądu (m.in. prawa do kierowania pojazdem, prawa do wykonywania zawodów medycznych i związanych z prawem, prawa do pracy w organach państwowych i samorządowych).

Zagrożenia w zakresie rehabilitacji

Nie ma w Gruzji ośrodków stacjonarnych dla osób uzależnionych. Leczenie ogranicza się praktycznie do ambulatoryjnych placówek prowadzących terapię substytucyjną oraz dzienne programy terapii zajęciowej. Brak jest programów readaptacji zawodowej.

Punitywne prawodawstwo zmniejsza wczesne wykrywanie problemu i opiekę nad osobami z problemami z narkotykami. Nieprzyjazne są postawy w społeczeństwie prowadzące do stygmatyzacji użytkowników narkotyków i utrudniające rozwój koniecznych usług dla osób z problemem narkotykowym.

Pozytywne elementy działań antynarkotykowych

W Ministerstwie Sprawiedliwości Gruzji funkcjonuje Rada ds. Międzyresortowej Koordynacji Zwalczania Narkotyków. Na 2016 rok została opracowana Narodowa Strategia Narkotykowa oraz Plan działania.

Zwiększone zostały fundusze państwowe na politykę antynarkotykową do 7 mln lari w 2017 roku. Stanowi to ponad 2,5-krotny wzrost w okresie od 2011 roku. Od połowy 2017 roku wprowadzono w pełni bezpłatne leczenie w ramach terapii substytucyjnej (wcześniej pacjenci częściowo finansowali terapię).

Trwają prace w parlamencie przygotowujące nową, bardziej liberalną politykę w dziedzinie narkotyków.

Aktywność obywatelska

Pozytywnym zjawiskiem jest wzrost aktywności obywatelskiej w zakresie rozwiązywania problemu narkotykowego. W ciągu ostatnich 3 lat intensywnie zaczęła działać m.in. Gruzińska Sieć Osób Używających Narkotyków (GeNPUD).

Spontaniczne protesty społeczne doprowadziły do podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny decyzji podważającej konstytucyjność karania więzieniem za nabycie lub posiadanie do 70 g marihuany do użytku osobistego. W konsekwencji aktualnie panuje niestabilność prawna: przepisy dotyczące posiadania zostały złagodzone, jednak nadal używanie marihuany stanowi przestępstwo.

W kwietniu 2016 roku została powołana Gruzińska Narodowa Platforma Polityki Narkotykowej. Stanowi ją sieć 40 organizacji pozarządowych i nieformalnych grup społecznych. Platforma ma na celu zaangażowanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego, organizacji społecznych i ekspertów w opracowywanie zrównoważonej krajowej polityki antynarkotykowej oraz popieranie skutecznej i humanitarnej polityki w zakresie narkotyków. Opracowywany jest pakiet projektów poprawek legislacyjnych.

Profilaktyka narkotykowa

Profilaktyka jest najmniej rozwiniętym obszarem w zakresie rozwiązywania problemów uzależnień w Gruzji. Liczba dobrze wyszkolonych specjalistów, którzy mogliby prowadzić działania dotyczące profilaktyki selektywnej i wskazującej, jest ograniczona.

Nie są w Gruzji prowadzone programy profilaktyczne oparte na wiedzy i o sprawdzonej skuteczności. Podejmowane działania nie spełniają standardów międzynarodowych i są głównie ograniczone do fragmentarycznych kampanii i wykładów publicznych lub szkolnych. Nie prowadzi się badań mających na celu ocenę wdrażanych interwencji, co uniemożliwia wyciągnięcie wniosków dotyczących ich wpływu i skuteczności.

Nie ma wystarczającej wiedzy i pewności, aby wdrożyć interwencje lecznicze i poradnictwo internetowe. Brak jest dostatecznych zasobów technicznych do prowadzenia działań antynarkotykowych opartych na internecie (nie ma programów komputerowych, procedur działania itd.).

Zgodnie z wytycznymi Ministerstwa Edukacji i Nauki dzieci szkolne uzyskują informacje profilaktyczne w ramach różnych modułów dydaktycznych, takich jak biologia, edukacja obywatelska itd. Szkoły dysponują podręcznikiem „Kultura prawna”, gdzie jeden z rozdziałów jest poświęcony „złym nawykom i odpowiadającym im niebezpiecznym skutkom” i uwzględnia problematykę narkotykową. Na lekcjach biologii jest wykorzystywany specjalistyczny podręcznik dla nauczycieli dotyczący HIV/AIDS i zagrożeń związanych z narkotykami, tytoniem i alkoholem. Podręcznik jest przeznaczony do pracy z młodzieżą w wieku 15-18 lat.

W latach 2014−2015 w ramach programu Ministerstwa Edukacji i Nauki „Wdrażanie i monitorowanie krajowego planu edukacyjnego” opracowano dla nauczycieli przewodnik „Zdrowy styl życia”, który porusza m.in. tematykę uzależnienia od substancji psychoaktywnych. Przewodnik jest dostępny dla wszystkich zainteresowanych na portalu internetowym.

W ramach Narodowego Planu Działania w zakresie Strategii Antynarkotykowej Krajowe Centrum Rozwoju Zawodowego Nauczycieli prowadzi szkolenia dla nauczycieli szkół podstawowych na temat skutecznej komunikacji i współpracy wśród dzieci szkół podstawowych. W 2015 roku został zatwierdzony program dla rodziców, w ramach którego planuje się stworzenie elektronicznego przewodnika informującego rodziców o rozwoju dziecka i zdrowego stylu życia.

Program „Funkcjonowanie centrum medycznego w szkołach publicznych” ma na celu − oprócz świadczenia opieki zdrowotnej dzieciom i pracownikom szkół − promowanie zdrowego stylu życia oraz informowanie nauczycieli i dzieci o kwestiach związanych z opieką zdrowotną i profilaktyką.

Od marca 2017 roku Ministerstwo Edukacji i Nauki oraz Uniwersytet Sportu wdrażają pilotażowy projekt „Aktywny sport dla każdej szkoły”, nastawiony na wprowadzenie zdrowego i bezpiecznego stylu życia poprzez poprawę kształcenia fizycznego i treningu sportowego (nauczyciele 20 szkół w Tbilisi i regionach zostaną przeszkoleni, a następnie program zostanie wprowadzony we wszystkich szkołach). Z kolei Ministerstwo Sportu i Spraw Młodzieży realizuje od 2016 roku działania mające na celu propagowanie zdrowego stylu życia (ćwiczenia fizyczne, wyprawy, warsztaty dotyczące edukacji obywatelskiej).

Centrum Opieki nad Dziećmi i Centrum Pomocy Psychologicznej prowadzą działania skierowane do uczniów z różnymi problemami behawioralnymi, w tym nastolatków mających problemy z substancjami psychoaktywnymi.

Najpopularniejszymi formami profilaktyki uniwersalnej w Gruzji jest udostępnianie ulotek informacyjnych oraz organizowanie akcji medialnych (np. w związku z Międzynarodowym Dniem przeciwko Uzależnieniu od Narkotyków).

W ramach profilaktyki selektywnej i wskazującej Centrum Prewencji Kryminalnej i Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzą pracę z grupami zagrożonymi przestępczością, z młodocianymi pozostającymi pod nadzorem sądowym i skazanymi. Jednak te interwencje nie dotyczyły w 2015 roku substancji psychoaktywnych.

Obszary potencjalnej współpracy

W trakcie seminarium programowego inicjującego prowadzony przez Fundację Praesterno projekt „Wsparcie gruzińskiej profilaktyki uzależnień na poziomie lokalnym”, które odbyło się w czerwcu 2017 roku w Tbilisi, uczestniczący w nim gruzińscy eksperci sformułowali najważniejsze potrzeby dotyczące współpracy w ramach projektu:

• przekazanie wiedzy przez polskich ekspertów umożliwiającej zwiększenie aktywności w zakresie profilaktyki, świadomości i profesjonalizmu pracowników,
• pomoc we wdrażaniu i rozwijaniu programów profilaktycznych,
• pomoc we wdrażaniu doradztwa i wykorzystania internetu do pomagania,
• opracowanie rekomendacji profilaktycznych i odpowiednich materiałów (w wersji papierowej i internetowej),
• pomoc w podjęciu aktywności mających na celu zwiększenie zainteresowania ze strony gmin i sektora prywatnego działaniami w obszarze profilaktyki.

Seminarium umożliwiło uszczegółowienie programu. Zaplanowane zostały trzy trzydniowe sesje szkoleniowe w Tbilisi oraz dwie wizyty studyjne w Warszawie (każda z udziałem połowy gruzińskich uczestników projektu).

Seminarium programowe

Tbilisi, 5–7 czerwca 2017 r.: 4 ekspertów polskich, 6 ekspertów gruzińskich

Sesja szkoleniowa nr 1

Tbilisi, 4–6 września 2017 r.: 40 uczestników + 5 ekspertów polskich, 2 ekspertów gruzińskich

Sesja szkoleniowa nr 2

Tbilisi, 9–11 października 2017 r.: 40 uczestników + 6 ekspertów polskich

Wizyta studyjna nr 1

Warszawa, 21–24 października 2017 r.: 20 uczestników z Gruzji

Wizyta studyjna nr 2

Warszawa, 7–10 listopada 2017 r.: 20 uczestników z Gruzji (inne osoby niż uczestnicy wizyty studyjnej nr 1)

Sesja szkoleniowa nr 3

Tbilisi, 4–6 grudnia 2017 r.: 40 uczestników + 6 ekspertów polskich

Tematyka

Sesja szkoleniowa nr 1

1. Różnorodność rozwiązań w polityce narkotykowej: Polska – Europa – świat.
2. Identyfikacja zagrożeń problemami społecznymi na poziomie lokalnym – polskie doświadczenia:
   • transformacja ustrojowa a obraz problemów społecznych,
   • substancje psychoaktywne a inne problemy społeczne,
   • zagrożenia związane z używaniem różnych substancji psychoaktywnych − aktualny stan wiedzy na temat substancji psychoaktywnych i problemu narkomanii w Polsce.
3. Wprowadzenie do zagadnień profilaktyki: uniwersalnej, selektywnej, wskazującej i środowiskowej.
4. Zagadnienia prawne istotne w pracy w obszarze profilaktyki uzależnień.

Sesja szkoleniowa nr 2

1. Profilaktyka oparta na wiedzy. Koncepcje powstawania niepożądanych zachowań.
2. Zdefiniowanie zagadnienia społeczności lokalnej i możliwych do realizacji działań profilaktycznych (w formie lokalnych strategii profilaktycznych) skierowanych do danej grupy):
   • cechy dobrej strategii w kontekście parametrów społeczności lokalnej,
   • proces budowania strategii,
   • realizacja i monitorowanie lokalnej strategii,
   • ewaluacji lokalnych strategii profilaktycznych.
3. Wprowadzenie pojęcia standardu jakości do programów profilaktycznych.
4. Europejskie standardy jakości programu profilaktycznego.

Sesja szkoleniowa nr 3

1. Przedstawienie metod pracy profilaktycznej opartej na naukowych podstawach.
2. System rekomendacji programów profilaktycznych w Polsce.
3. Etyka w profilaktyce i terapii uzależnień.
4. Społeczność terapeutyczna jako metoda pracy psychokorekcyjnej.
5. Analiza wybranych programów profilaktycznych (case studies).
6. Ewaluacja wybranych programów profilaktycznych − metodologia badań ewaluacyjnych, rezultaty.
7. Profilaktyka w szkole.

Wizyty studyjne

1. Warsztat: Dialog motywujący (uczestnicy obu wizyt studyjnych).
2. Uczestnictwo w międzynarodowej konferencji „Przeciwdziałanie narkomanii na poziomie lokalnym: monitorowanie, profilaktyka oraz redukcja szkód” organizowanej przez Res Humanae oraz Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (uczestnicy wizyty studyjnej nr 1).
3. Uczestnictwo w międzynarodowej konferencji organizowanej przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej i Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (uczestnicy wizyty studyjnej nr 2).

Do końca września odbyło się seminarium programowe oraz pierwsza sesja szkoleniowa w Tbilisi, w której uczestniczyło 40 osób – 20 specjalistów uzależnień oraz 20 pracowników samorządu lokalnego. W programie uczestniczą osoby z Tbilisi, Gori, Kobuleti, Kutaisi, Batumi, Akhmeta, Lagodekhi, Imereti, Teriola, Tchiatura, Ozurgeti, Martvili, Poti, Mestia, Khobi, Lentekhi i Borjomi.

W podsumowaniu pierwszego spotkania powszechnie wyrażano opinię, że program jest interesujący i dotyczy tych zagadnień, które są ważne z punktu widzenia przygotowania się do działań profilaktycznych.

Źródła:

1. Todadze Kh., „Treatment and Rehabilitation of Addiction in Georgia, Existing Programs, Perspectives, Challenges”, prezentacja z seminarium programowego, Tbilisi 2017.
2. Mosia S., „Prevention of Drug Addiction. Condition in Georgia”, prezentacja z seminarium programowego, Tbilisi 2017.
3. Sirbiladze T., „Georgian Drug Policy”, prezentacja z seminarium programowego, Tbilisi 2017.

Tekst został opracowany na podstawie oświadczenia Wernera Sippa, Prezydenta Międzynarodowej Rady Kontroli Środków Odurzających (INCB), wygłoszonego podczas spotkania unijnych Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków 24 kwietnia 2017 roku na Malcie.

„Alternatywy dla karania” – tak brzmiał główny temat spotkania Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków, które 24 kwietnia 2017 roku odbyło się na Malcie. To zagadnienie jest podstawą aktualnej, globalnej debaty na temat polityki antynarkotykowej. Międzynarodowa Rada Kontroli Środków Odurzających (INCB) wielokrotnie zwracała uwagę rządów na to, jak ważny jest to problem, np. podczas Sesji Specjalnej Zgromadzenia Ogólnego ONZ (UNGASS) w 2016 roku czy też na ostatniej sesji Komisji ds. Środków Odurzających (CND), a często również w swoich rocznych raportach.

Zadaniem INCB jest monitorowanie wdrożenia trzech Konwencji o Kontroli Narkotyków (z 1961, 1971 i 1988 roku) przez państwa członkowskie oraz wspomaganie rządów w realizacji przez nie obowiązków wynikających z tych dokumentów.

Jedno z pytań, które postawiono podczas spotkania na Malcie, brzmiało: jak rządy powinny reagować na bezprawne działania związane z narkotykami oraz w jakim zakresie trzy Konwencje o Kontroli Narkotyków pozwalają na elastyczność w kwestii reagowania na takie bezprawne działania?

Mierząc się z problemem przestępstw narkotykowych, coraz więcej państw zaczyna stosować różne środki alternatywne wobec karania sprawców. Można w tym względzie wskazać dwa przykłady:

• model portugalski, który ustanowił tzw. Komisje Odwodzenia od Nadużywania Narkotyków (Commissions for the Dissuasion of Drug Abuse, CDT) i
• nową maltańską ustawę w sprawie uzależnienia od narkotyków (leczenie zamiast więzienia) z 2014 roku Drug Dependence (Treatment not Imprisonment), w wyniku której powołano do życia Organ ds. Rehabilitacji Przestępców Narkotykowych (Drug Offenders Rehabilitation Board).

Z drugiej strony w wielu państwach nadal stosuje się politykę opartą w głównej mierze na środkach represyjnych. Kraje te wyznają pogląd, że skazanie, surowe kary i więzienie to jedyne racjonalne podejście do przestępstw narkotykowych.

O czym mówią Konwencje?

Ogólna zasada: ograniczenie stosowania substancji kontrolowanych do celów medycznych i naukowych

Państwa-strony muszą pamiętać o podstawowym obowiązku określonym w Konwencjach, polegającym na ograniczeniu uprawy, produkcji, wytwarzania i posiadania narkotyków wyłącznie do celów medycznych i naukowych¹. Posiadanie narkotyków bez właściwego uprawnienia² jest niedozwolone. Oznacza to, że używanie narkotyków lub substancji psychotropowych w celach innych niż medyczne lub naukowe należy uznać za działanie niezgodne z Konwencjami i bezprawne. Od tej fundamentalnej zasady nie mogą być wprowadzane żadne odstępstwa. Państwa-strony nie mogą korzystać ze swobody w zakresie regulacji używania kontrolowanych substancji w celach pozamedycznych lub pozanaukowych, które prowadziłyby do uznania zachowań bezprawnych na podstawie traktatów za działania zgodne z prawem na podstawie prawa krajowego.

Reagowanie na bezprawne zachowania związane z narkotykami

Jak państwo powinno lub jak może reagować na takie bezprawne zachowania? Konwencje wymagają, aby posiadanie narkotyków dla celów pozamedycznych i pozanaukowych zostało określone przez ustawodawstwo krajowe jako „przestępstwo podlegające karze”³ albo „przestępstwo karne”⁴. Wskazany obowiązek jest obwarowany kilkoma warunkami:

1. klauzule ochronne

   W odniesieniu do określonych działań obowiązek ten podlega ograniczeniom konstytucyjnym państwa-strony. Jeżeli chodzi o posiadanie, zakup lub uprawę na użytek własny, obowiązek ten podlega nie tylko konstytucyjnym ograniczeniom lub zasadom, ale również podstawowym instytucjom systemu prawnego państwa-strony⁵.

2. zasada proporcjonalności

   Zasada proporcjonalności wymaga, aby państwa reagowały na nielegalną działalność w sposób, który nie wykracza poza dane przestępstwo. Muszą one „podjąć kroki, aby popełnienie przestępstw (…) było zagrożone sankcjami, które uwzględniają poważny charakter takich przestępstw”⁶.

   Kara za przestępstwa karne musi być adekwatna i proporcjonalna do wagi przestępstwa. Podczas gdy poważne przestępstwa powinny być zagrożone odpowiednią karą⁷, to przestępstwa drobne albo posiadanie nieznacznej ilości narkotyku na własny użytek niekoniecznie musi prowadzić do skazania lub karania. Na mocy Konwencji tylko „poważne” przestępstwa powinny być zagrożone karą więzienia, pozbawienia wolności, karami pieniężnymi lub konfiskatą. Wybór środków ustawodawczych i polityki w zakresie zwalczania przestępstw narkotykowych, w tym określenie sankcji, pozostaje w gestii państw. Konwencje wymagają, aby sankcje te uwzględniały ciężar przestępstwa i stopień winy sprawcy. Wymóg ten został zawarty we wszystkich trzech Konwencjach o Kontroli Narkotyków⁸. Tym samym Konwencje te przyznają państwom-stronom pewien stopień elastyczności i uznaniowości w wyborze środków prawnych i środków polityki, jakie uznają za odpowiednie dla reagowania na bezprawne zachowania, w szczególności w odniesieniu do przestępstw drobnych albo posiadania na własny użytek. W tym zakresie dysponują one pewnym stopniem elastyczności przy wyborze środków: sankcje karne, środki administracyjne albo sankcje inne niż karne, w zależności od wagi przestępstwa.

3. środki alternatywne

   Równie ważna, co wspomniana elastyczność w wyborze sankcji za bezprawne zachowanie, jest możliwość stosowania przez państwa środków alternatywnych w stosunku do skazania i karania. Wszystkie trzy Konwencje o Kontroli Narkotyków⁹ wyraźnie wskazują, że państwa mogą ustalać wobec sprawców, jako alternatywę albo dodatkowo oprócz skazania lub karania, inne środki, takie jak leczenie, edukacja, dalsza opieka, rehabilitacja i reintegracja społeczna. „Alternatywne” oznacza, że przestępstwa niekoniecznie muszą prowadzić do wydania wyroku skazującego albo nałożenia jakiejkolwiek sankcji, jeżeli są to przestępstwa „drobne” albo przestępstwa mniejszej wagi. Innymi słowy: w określonych przypadkach mniejszej wagi państwo może odstąpić od skazania i karania, i zamiast środków karnych może zastosować środki inne niż karne, takie jak edukacja, rehabilitacja lub reintegracja społeczna.

   Konwencja z 1988 roku nie ogranicza stosowania alternatywnych środków obejmujących leczenie i opiekę do osób zażywających narkotyki, ale obejmuje również ogólnie przestępców narkotykowych. Przestępcy, którzy nadużywają narkotyków lub są od nich uzależnieni, powinni mieć zapewnione leczenie i dalszą opiekę.

Jakie rodzaje środków alternatywnych są dozwolone?

Środki alternatywne obejmują wszystkie rodzaje wsparcia i pomocy, które nie mają charakteru karnego. Termin „leczenie” nie ma znaczenia wyłącznie medycznego. Warto w tej kwestii zacytować komentarz Sekretarza Generalnego dotyczący Konwencji z 1988 roku: „Leczenie będzie typowo obejmować doradztwo indywidualne, doradztwo grupowe albo skierowanie do grupy wsparcia, co może obejmować opiekę pozaszpitalną, wsparcie dzienne, opiekę zdrowotną dla pacjentów-rezydentów albo wspólnotowe wsparcie terapeutyczne. (…) Dalsze leczenie może obejmować edukację antynarkotykową, szkolenia z zakresu zmiany zachowań, akupunkturę, terapię rodzinną, szkolenia zapobiegające powrotowi do nałogu oraz rozwój umiejętności radzenia sobie i umiejętności interpersonalnych. Zdolność pozostawania wolnym od narkotyków może być wspierana również przez programy rehabilitacji i reintegracji, takie jak zapewnienie dalszej edukacji, pośrednictwo pracy oraz szkolenia umiejętności. Zatem środki, takie jak leczenie, dalsza opieka, rehabilitacja, reintegracja społeczna i edukacja w praktyce będą często powiązane i będą się zazębiać”¹⁰. „Fakt, że artykuł 3(b), (c) i (d) nie ogranicza stosowania dodatkowego albo alternatywnego leczenia i opieki w stosunku do osób nadużywających narkotyków, sugeruje, że środki takie mogą wykraczać poza kontekst medycznych i socjalnych problemów osób nadużywających narkotyków i mogą być rozpatrywane w szerszym kontekście środków leczenia przestępców w ogóle, które mają na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa ponownego popełnienia przez nich przestępstwa”¹¹. Komentarz Sekretarza Generalnego zawiera wiele innych przykładów możliwych środków alternatywnych. Stwierdza on, że: „Lista środków dodatkowych zawarta w artykule 3(a), (c) i (d) nie ma charakteru wyłącznego. Nie ma przeszkód, aby państwo-strona nakazało zastosowanie jakichkolwiek zasądzonych środków, w ramach swojego krajowego systemu prawnego, odpowiednich do warunków osobistych sprawcy”¹².

Deklaracje polityczne i Dokument Końcowy UNGASS

Zasada proporcjonalności i koncepcja środków alternatywnych wobec karania zostały włączone do Deklaracji Politycznej z 2009 roku¹³ oraz do Dokumentu Końcowego UNGASS z 2016 roku¹⁴.

Deklaracja Polityczna z 2009 roku zauważa, że „Istnieją ograniczone alternatywy dla oskarżenia i pozbawienia wolności dla przestępców zażywających narkotyki, i usługi lecznicze w ramach wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych często są nieadekwatne”. A zatem „Państwa członkowskie powinny, w ramach swoich systemów prawnych i zgodnie z właściwym prawem międzynarodowym, rozważyć możliwość pełnego wdrożenia leczenia uzależnienia od narkotyków i opieki dla sprawców, w szczególności, w stosownych przypadkach, zapewnienia leczenia jako alternatywy dla więzienia”¹⁵.

Dokument Końcowy UNGASS z 2016 roku zawiera zalecenia operacyjne dotyczące „proporcjonalnych i skutecznych polityk i reagowania, a także gwarancji prawnych i zabezpieczeń w zakresie procedur postępowania w sprawach karnych oraz wymiaru sprawiedliwości”¹⁶.

Zgromadzenie Ogólne rekomenduje w nim następujące środki:

• Zachęcanie do rozwijania, przyjmowania i wprowadzania w życie − z należytym uwzględnieniem krajowych systemów konstytucyjnych, prawnych i administracyjnych − alternatywnych lub dodatkowych środków w odniesieniu do skazania lub karania w przypadkach o odpowiednim charakterze (…), biorąc pod uwagę Zasady Tokijskie (Tokyo Rules)¹⁷.
• Rozważenie wymiany informacji, doświadczeń i najlepszych praktyk w zakresie projektowania, wdrażania i wyników krajowych polityk wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, w tym, w stosownych przypadkach, krajowych praktyk w zakresie proporcjonalnego orzekania, dotyczących wdrożenia trzech międzynarodowych konwencji o kontroli narkotyków, w tym artykułu 3 Konwencji z 1988 roku.
• Promowanie polityk, praktyk i wytycznych w zakresie proporcjonalnego orzekania na szczeblu krajowym w sprawach dotyczących przestępstw narkotykowych, zgodnie z którymi surowość kar jest proporcjonalna do ciężaru przestępstw i zgodnie z którymi należy wziąć pod uwagę zarówno czynniki łagodzące, jak i obciążające.

Wdrożenie i implikacje

W ostatnich latach niektóre państwa poddały ponownej ocenie metody stosowane w ramach ich wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, które dotyczą reagowania na przestępstwa narkotykowe, w szczególności na przestępstwa mniejszej wagi oraz te popełnione przez osoby nadużywające lub uzależnione od narkotyków. Zbiegło się to w czasie ze zmianą postrzegania uzależnienia od narkotyków jako choroby, która wymaga leczenia. W tym kontekście zbyt częste stosowanie środków karnych może pociągać za sobą poważne koszty w wymiarze indywidualnym, przynosząc jednocześnie ograniczone rezultaty.

Przyjmując środki alternatywne wobec skazania i karania za przestępstwa narkotykowe mniejszej wagi, takie jak posiadanie narkotyku na własny użytek oraz inne drobne przestępstwa, państwa zwyczajnie korzystają ze swobody przyznanej im przez Konwencje.

Stosowanie środków niepolegających na pozbawieniu wolności nie tylko odciąża krajowe systemy więziennictwa, ale przyczynia się również do skuteczniejszej i długoterminowej rehabilitacji osób nadużywających i uzależnionych od narkotyków, dając im możliwość leczenia zamiast karania, pozwalając im na pracę w kierunku życia wolnego od uzależnienia i uwolnienie się od stygmatyzacji społecznej związanej z pobytem w więzieniu.

Podejmowanie działań mających na celu umieszczenie sprawców nadużywających lub uzależnionych od narkotyków w obszarze kompetencji właściwych organów odpowiedzialnych za sprawy zdrowia i opieki społecznej zamiast umieszczania ich w więzieniu, może przyczynić się do stworzenia otoczenia wspierającego osoby uzależnione od narkotyków w radzeniu sobie z problemem narkotykowym oraz rozwijania postawy zrozumienia dla zjawiska uzależnienia od narkotyków.

Z drugiej strony ciągle istnieją państwa, których polityki antynarkotykowe opierają się w głównej mierze na zakazach, egzekwowaniu prawa i stosowaniu środków karnych w ramach wymiaru sprawiedliwości. W wielu krajach nadal w szerokim zakresie stosuje się i nadużywa kary więzienia w stosunku do drobnych przestępców narkotykowych.

INCB wielokrotnie wzywała państwa do należytego uwzględnienia zasady proporcjonalności we wdrażaniu polityki wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych dotyczących przestępstw narkotykowych. Już w 2007 roku jeden z rozdziałów swojego raportu rocznego INCB poświęciła tematyce proporcjonalności¹⁸. Rada podkreślała wówczas, że „stosowanie nieproporcjonalnych środków podważa cele Konwencji i zasadę państwa prawa” i wezwała rządy do „dokonania wszechstronnego przeglądu środków stosowanych przez organy władzy ustawodawczej, sądowniczej i wykonawczej w odniesieniu do przestępstw narkotykowych, w celu upewnienia się, że są one proporcjonalne”. Od tamtego czasu nieustannie podkreśla się, że nie istnieje żaden traktatowy obowiązek skazywania na karę więzienia osób, które zażywają narkotyki albo popełniają drobne przestępstwa.

Ponadto, co jest jeszcze bardziej niepokojące, niektóre państwa stosują środki pozasądowe wobec domniemanych czynności związanych z narkotykami lub przestępstw narkotykowych. Działania takie stanowią poważne naruszenie zobowiązań prawnych, jakie zostały nałożone na państwa przez Konwencje o Kontroli Narkotyków oraz przez międzynarodowe akty prawne, do których się stosują. Konwencje wymagają stosowania środków wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych związanych z przestępczością narkotykową, które obejmują uznane międzynarodowo prawo do rzetelnego procesu i które odrzucają wszelkie sankcje pozasądowe. Rada wielokrotnie wzywała odpowiednie rządy do natychmiastowego zaprzestania takich działań.

Warto jednak zauważyć, że nadal są państwa, w których przewidziana jest kara śmierci za przestępstwa narkotykowe. INCB wielokrotnie wzywała te państwa, aby rozważyły zniesienie kary śmierci za przestępstwa narkotykowe, ponieważ taki rodzaj kary nie jest i nigdy nie będzie proporcjonalny.

Polityki, które przewidują środki alternatywne wobec skazania i karania, są czasem błędnie określane jako dekryminalizujące. Termin „dekryminalizacja” jest bardzo często mylony z „depenalizacją”, „liberalizacją” i „legalizacją”. Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomaniipróbowało rozpowszechnić definicje tych terminów, ale są one zbyt skomplikowane i bardzo często nawet sami eksperci mieszają je ze sobą. Ponadto termin „dekryminalizacja” nie powinien być stosowany w przypadkach, kiedy państwo stosuje środki alternatywne do skazania i karania, podczas gdy samo przestępstwo nadal podlega karze albo stanowi „przestępstwo karne” zgodnie z Konwencjami, nawet jeżeli nie podlega środkom wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych ani sankcjom na szczeblu krajowym. Na przykład w Portugalii Ustawa 30/2000 nie zalegalizowała ani nie wprowadziła depenalizacji posiadania i nabywania narkotyków, jak jest to często nieprawidłowo interpretowane. Przeciwnie, nabywanie i posiadanie narkotyków jest nadal zakazane i jest uznawane za przestępstwo karne, ale jest to sankcjonowane przy zastosowaniu środków administracyjnych, nie zaś kar kryminalnych – pod warunkiem, że ilość narkotyku posiadana przez sprawcę nie przekracza ilości osobistych zapasów, jakie wystarczają na 10 dni.

Wnioski

W zakresie środków stosowanych przez państwa w odniesieniu do przestępstw narkotykowych, zasada proporcjonalności i stosowanie środków alternatywnych lub dodatkowych dla skazania lub karania muszą stanowić kluczowe aspekty rzetelnej i skutecznej polityki wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

Oczywiście, co do zasady Konwencje przewidują stosowanie środków karnych wobec przestępstw narkotykowych, takich jak kara więzienia czy inne formy pozbawienia wolności, ale nie stanowią one jedynych środków dostępnych państwom w przypadku przestępstw narkotykowych. Na mocy Konwencji tylko „poważne” przestępstwa powinny być zagrożone karą więzienia, pozbawienia wolności, karami pieniężnymi lub konfiskatą. Przestępstwa „drobne” albo przestępstwa mniejszej wagi nie muszą koniecznie podlegać sankcjom karnym. Ponadto w określonych przypadkach mniejszej wagi państwa mogą przewidzieć, jako alternatywę dla skazania i karania, środki takie jak edukacja, rehabilitacja lub reintegracja społeczna.

Na tym tle jest oczywiste, że całkowicie błędne jest klasyfikowanie istniejącego międzynarodowego systemu kontroli narkotyków jako „systemu czysto prohibicyjnego” − jak robi to wielu zwolenników legalizacji. Niewątpliwie istnieją pewne krajowe polityki i praktyki, które mogłyby mieć charakter czysto karny lub w przeważającym stopniu karny, ale nie jest to obowiązek wynikający z Konwencji o Kontroli Narkotyków. Jest również oczywiste, że w celu uniknięcia nadmiernego stosowania kary więzienia nie potrzebujemy „nowych metod”, ponieważ rządy powinny wdrożyć metody, zasady i postanowienia już dostępne w trzech Konwencjach o Kontroli Narkotyków.

Konwencje te, a także Deklaracje Polityczne, wyraźnie określają, że skuteczna polityka kontroli narkotyków musi opierać się na zrównoważonym, wszechstronnym i zintegrowanym podejściu, zgodnie z którym u podstaw takiej polityki leży zdrowie i dobrobyt oraz promowane są prawa człowieka i stosowana jest zasada proporcjonalności. Oznacza to, że rządy powinny lepiej korzystać z elastyczności, jaką przyznają Konwencje i zapewnić, w stosownych przypadkach, środki alternatywne w stosunku do skazania i karania.

INCB nieustannie wspiera działania podejmowane przez państwa, w granicach ustanowionych przez Konwencje, w celu rozwijania polityk antynarkotykowych, które przyczyniają się do propagowania zdrowia i dobrobytu ludzkości poprzez przyjęcie humanitarnych i proporcjonalnych polityk antynarkotykowych. Zmiany te są w pełni zgodne z Konwencjami i nie odbywają się z naruszeniem ani wbrew tym Konwencjom. Przyjmując środki alternatywne wobec skazania i karania za przestępstwa drobne lub przestępstwa narkotykowe mniejszej wagi, takie jak posiadanie narkotyku na własny użytek, państwa zwyczajnie korzystają ze swobody przyznanej przez Konwencje, z zastrzeżeniem pewnych kluczowych zasad, które same wynegocjowały.