Kategoria: Doniesienia

W dniach 25-26 października 2023 roku odbyła się w Warszawie V Międzynarodowa Konferencja na temat profilaktyki i monitoringu pn. „Profilaktyka i monitorowanie uzależnień na poziomie lokalnym − wyzwania oraz szanse”. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Fundację Res Humanae i Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

W ciągu dwóch dni konferencji uczestnicy wysłuchali 30 prezentacji dotyczących przede wszystkim profilaktyki substancji psychoaktywnych i przestępczości. Konferencja była częścią prac KCPU nad przygotowaniem priorytetów polskiej prezydencji w Unii Europejskiej w 2025 roku w obszarze uzależnień.

Prezentacje otwierające wygłosili Gregor Burkhart, prezydent Europejskiego Towarzystwa Badań nad Profilaktyką (EUSPR), przedstawiciel Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii, oraz prof. Krzysztof Ostaszewski z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, a podsumowania wydarzenia dokonała dr Bogusława Bukowska z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom i dr Rachele Donini z ASL2 Savonese z Włoch.

W trakcie konferencji odbyło się wiele sesji, m.in. dotyczących profilaktyki opartej na dowodach naukowych, roli funkcjonariuszy organów ścigania w profilaktyce, roli marihuany medycznej i substancji psychodelicznych w leczeniu. Ekspertka z EMCDDA zaprezentowała Europejski Raport Narkotykowy i dane dotyczące sytuacji w Polsce. Uczestnicy otrzymali informacje na temat narzędzi diagnostycznych, które można wykorzystać w pracy z młodzieżą, opracowane przez firmę Diagmatic. Poruszono kwestię etyki w profilaktyce oraz ramy programowej dla osób wdrażających działania profilaktyczne. W konferencji wzięli udział m.in. realizatorzy programów profilaktycznych, badacze, samorządowcy, policjanci. Łącznie 180 osób z Bośni i Hercegowiny, Polski, Belgii, Niemiec, Portugalii, Hiszpanii, Cypru, Grecji, Włoch, Estonii, Łotwy, Litwy, Chorwacji, Czech, Gruzji oraz Ukrainy.

W pierwszej sesji konferencji europejscy eksperci z Belgii, Grecji, Bośni i Hercegowiny oraz Czech przedstawili doświadczenia z wdrażania Europejskiego Programu Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum − EUPC). Zaprezentowano założenia i wyniki międzynarodowego projektu Frontline Politeia, który ma na celu przeniesienie szkoleń z zakresu profilaktyki jako nauki na pierwszą linię działań w obszarze zapobiegania używaniu substancji psychoaktywnych i przestępczości. Dlatego też w drugiej sesji miały miejsce wystąpienia koordynatorów międzynarodowego projektu Frontline Politeia. Ekspertki z Belgii, Niemiec, Estonii oraz Włoch zaprezentowały założenia oraz wyniki tego projektu, finansowanego ze środków Komisji Europejskiej. Projekt w Polsce realizowany jest przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej), a szkolenia organizowane we współpracy z Regionalnym Centrum Polityki Społecznej z Lublina (Ekspertką Wojewódzką ds. Informacji ds. Narkotyków i Narkomanii dr Justyną Syroką). W jego ramach wdrażane są unijne i międzynarodowe standardy programów opartych na dowodach naukowych oraz polityk z obszaru profilaktyki substancji psychoaktywnych. Projekt Frontline Politeia implementuje szkolenia na podstawie Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC) dla osób realizujących programy profilaktyczne: nauczycieli, policjantów, pracowników środowiskowych czy pedagogów szkolnych. Stanowi on kontynuację poprzednich projektów międzynarodowych, w których brało udział KCPU. Były to projekty dotyczące Europejskich Standardów Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków (EDPQS), adaptacji szkoleń do europejskich wymagań (UPC-Adapt) czy wdrażania EUPC w praktyce (ASAP). Wcześniej szkolenia EUPC były zorientowane na szkolenie specjalistów DOP (decydentów, opiniodawców i twórców polityk). DOP to skrót od Decision, Opinion Policy Maker, czyli osoby, które zajmują się profilaktyką w kontekście tworzenie strategii czy finansowanie działań profilaktycznych.

Projekt Frontline Politeia wykorzystuje wysokospecjalistyczną wiedzę i ma na celu przełożenie doniesień naukowych na działania praktyczne poprzez wykorzystanie praktycznych narzędzi oraz udział w hybrydowym modelu szkoleniowym: szkolenia zdalne są połączone z działaniami praktycznymi w środowisku lokalnym. W skład zespołu projektowego Frontline Politeia wchodzi 9 z 15 partnerów z poprzednich międzynarodowych projektów (EDPQS, UPC-Adapt, ASAP). Podmioty w tym projekcie pochodzą z 14 krajów członkowskich ze wszystkich regionów Unii Europejskiej. Cechą wyróżniającą projekt jest aktywne i ukierunkowane zaangażowanie pracowników organów ścigania, przede wszystkim policjantów jako ważnych interesariuszy w zintegrowanych i udoskonalonych działaniach profilaktycznych, w tym Europejskiej Sieci Zapobiegania Przestępczości (EUCPN) w roli podmiotu eksperckiego.

Projekt Frontline Politeia składa się z pięciu pakietów, które zostały przedstawione podczas konferencji. Pakiet 1 (WP1) dotyczy zarządzania i koordynacji projektem. Pakiet 2 (WP2) ma na celu przygotowanie szkoleń dotyczących profilaktyki oraz ich przetestowanie. Pakiet 3 (WP3) zajmuje się analizą programów profilaktycznych, w tym narzędzi do mapowania lokalnych interwencji oraz analizą lokalnych programów profilaktycznych, jak również ewaluacją wybranych programów profilaktycznych za pomocą opracowanego w ramach projektu narzędzia. Pakiet 4 (WP4) ma na celu analizę lokalnych potrzeb i wdrażanie programu CTC (polska nazwa CTC: Społeczność, która dba). Pakiet 5 (WP5) to ewaluacja podjętych działań.

W podsumowaniu konferencji dr Rachele Donini z Włoch podkreśliła, że profilaktyka powinna być oparta na naukowych podstawach, a ważnym jej elementem są: ocena sytuacji, diagnoza, monitorowanie i ewaluacja. Nasza wiedza, co działa, a co nie, cały czas ewaluuje, więc powinniśmy być otwarci na nowe dowody i wykorzystywać nowe narzędzia. Ważnym elementem jest szkolenie osób zajmujących się profilaktyką. W naszych działaniach warto zwrócić uwagę na język, jakim się posługujemy, abyśmy nikogo nie stygmatyzowali, i na etykę. Różne osoby są zaangażowane w profilaktykę: od policji przez pracowników socjalnych aż po lekarzy, więc ważne jest podejście do tego obszaru z różnych poziomów. Potrzebujemy czasu, aby nasze działania przyniosły efekty. Konferencja była także okazją do wsparcia europejskich trenerów EUPC.

24 listopada 2023 roku zostało zorganizowane spotkanie Działu Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej KCPU i EMCDDA dla trenerów EUPC. Wzięło w nim udział kilkunastu trenerów z Belgii, Bośni i Hercegowiny, Portugalii, Hiszpanii, Cypru, Grecji, Włoch, Estonii, Łotwy, Czech, Chorwacji, Gruzji, Polski oraz Niemiec. W jego trakcie prezentowano doświadczenia poszczególnych krajów we wdrażaniu Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC), jak również dyskutowano nad rozszerzeniem EUPC o nowe obszary, takie jak profilaktyka przestępczości czy uzależnienia behawioralne. Spotkanie było na tyle interesujące, że podjęto decyzję, aby stało się ono cyklicznym działaniem w ramach corocznych konferencji Europejskiego Towarzystwa Badań nad Profilaktyką (EUSPR).

Redakcja

Udział w spotkaniu Organizacji Narodów Zjednoczonych w Wiedniu

Co roku polska delegacja uczestniczy w sesji Komisji Środków Odurzających Narodów Zjednoczonych (Commission on Narcotic Drugs), która odbywa się w Wiedniu. W tym roku termin spotkania przypadł na 13–17 marca. Podczas debaty generalnej przewodniczący polskiej delegacji dr Piotr Jabłoński, dyrektor Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, wygłosił następujące wystąpienie:

Szanowni Państwo, Polska całkowicie podziela i wspiera stanowisko wyrażone w wystąpieniu przedstawiciela Unii Europejskiej, ze szczególnym podkreśleniem wagi ochrony życia oraz godności ludzkiej i praw człowieka dla kształtowania życia społecznego i politycznego wspólnoty międzynarodowej. Dlatego też nasz szczególny sprzeciw wywołuje wojna prowadzona przez Rosję przeciw suwerennej Ukrainie, powodująca cierpienia i śmierć niewinnych ludzi, przyczyniająca się do wzrostu zagrożeń nie tylko na terenie Ukrainy, ale w wielu innych krajach, w tym również w tych udzielających pomocy humanitarnej uchodźcom i ofiarom działań wojennych. Wojna wywołała kryzys humanitarny, załamanie w dostępie do usług ochrony zdrowia, w tym do szczepień, do profilaktyki i leczenia chorób zakaźnych, leków, m.in. leków retrowirusowych oraz, w kontekście sytuacji narkotykowej, do leczenia substytucyjnego oraz programów redukcji szkód. Wojna przeniosła również znaczny ciężar pomocy, ale i zagrożeń zdrowotnych, epidemicznych, na kraje sąsiedzkie Ukrainy i w naszej opinii niezbędne jest wzięcie przez wspólnotę międzynarodową współodpowiedzialności za działania zapobiegające postępującemu obniżaniu się poziomu bezpieczeństwa w obszarze zdrowia publicznego w skali międzynarodowej. Wojna i zadawanie śmierci jest zaprzeczeniem podstawowych wartości humanitarnych i norm prawa. Dlatego pragniemy podkreślić nasz niezmienny sprzeciw wobec stosowaniu kary śmierci w każdych okolicznościach, nie tylko w kontekście przestępstw powiązanych z narkotykami. Szanowni Państwo, ostatnie lata przyniosły, powodowane przez pandemię, kryzys ekonomiczny, wzrost kosztów energii i inflację oraz wojnę, pogorszenie się sytuacji zdrowotnej, społecznej i ekonomicznej społeczności międzynarodowej. Stopniowe ubożenie, tracenie poczucia bezpieczeństwa oraz bariery w dostępie do ochrony zdrowia przyczyniają się do wzrostu zasięgu szkód wywoływanych przez uzależnienia, których obraz kliniczny nie zawęża się tylko do narkotyków, ale objawia się w formie politoksykomanii, obejmującej również alkohol oraz uzależnienia behawioralne. Dla rozwoju form przeciwdziałania skutkom zdrowotnym uzależnień bezdyskusyjnie istotną funkcję pełni walka z handlem substancjami. W naszej opinii konieczne jest stałe zaangażowanie społeczności międzynarodowej we wzmacnianie zrównoważonego podejścia do narkotyków i narkomanii, we współpracę pomiędzy instytucjami ograniczającymi podaż narkotyków i egzekwującymi prawo a organizacjami zajmującymi się redukcją popytu, a więc profilaktyką, leczeniem, ograniczaniem szkód zdrowotnych i społecznych. Szczególną wagę powinniśmy przywiązywać do walki z przestępczością zorganizowaną, wprowadzającą na rynki nowe substancje psychoaktywne (NSP), eksplorującą nowe formy narkotyków, jak i obrotu tymi narkotykami z wykorzystaniem mediów elektronicznych oraz handlu na odległość. W zwalczaniu tego zjawiska konieczne jest rozbudowywanie współpracy i wymiany informacji pomiędzy organami egzekwującymi prawo, instytucjami badawczymi i laboratoriami zajmującymi się analizami NSP. W Polsce dzięki takiej rozbudowanej współpracy i wynikającego z niej szybkiego reagowania na pojawiające się nowe modyfikacje narkotyków udało się skutecznie ograniczyć dostęp do NSP. Działania te wspierane są także poprzez szeroki dostęp do edukacji społecznej i profilaktyki, które redukują konsekwencje zdrowotne powodowane przez NSP. Uważamy, że w dobie kryzysu poczucia bezpieczeństwa szczególną uwagę należy zwrócić na problemy zdrowia psychicznego dzieci, młodzieży oraz kobiet, w tym matek z dziećmi. Dlatego tak ważne jest szkolenie kadr i promowanie metod diagnostycznych i leczniczych opartych na dowodach naukowych, tzw. evidence based treatment czy evidence based medicine. Jednocześnie pragniemy podkreślić, iż wiele już znanych nam i stosowanych rozwiązań dowiodło swej skuteczności. Szczególnie pragniemy podkreślić funkcję, jaką w przeciwdziałaniu problematyce narkotyków i narkomanii odgrywają organizacje pozarządowe. Organizacje pozarządowe powinny być na stałe obecne w realizowaniu działań na rzecz osób dotkniętych problematyką uzależnień i mieć zapewniony dostęp do wsparcia finansowego ze źródeł rządowych i organizacji międzynarodowych. Uważamy, że konieczne jest cykliczne ewaluowanie podejmowanych zobowiązań i działań oraz umieszczenie polityk narkotykowych w szerokim kontekście politycznym, społecznym, zdrowotnym oraz prawnym. W związku z powyższym wielowymiarowy charakter problematyki uzależnień wymaga zaangażowania w politykę narkotykową także innych agend NZ, innych niż tylko te bezpośrednio związane z problematyką narkotykową. Dlatego też z zadowoleniem przyjmujemy wszelkie wysiłki na rzecz zacieśnienia współpracy między UNODC a WHO, INCB, UNAIDS i stosownymi organami ds. praw człowieka, w ich wysiłkach na rzecz wspierania państw członkowskich we wdrażaniu konwencji międzynarodowych dotyczących kontroli narkotyków zgodnie z istniejącymi zobowiązaniami w zakresie praw człowieka. Współpraca międzynarodowa jest kluczowym mechanizmem w rozwiązywaniu problemów narkotykowych i szeroko rozumianego zjawiska uzależnień, a najważniejszą mapą drogową naszych wspólnych wysiłków i aktywności i jej realizacji są postanowienia UNGASS 2016, dające podstawy opartego na dowodach realistycznego i skoncentrowanego na potrzebach ludzi podejścia do przeciwdziałania problematyce uzależnień.

Ponadto podczas 66. sesji Polska we współpracy z Grupą Pompidou zorganizowała side-event (tzw. wydarzenie dodatkowe) pt. Building professional competences for drug policy implementation and management. W side-evencie udział wzięli przedstawiciele Polski (dr Piotr Jabłoński z KCPU), Szwajcarii, Malty, EMCDDA i CICAD. Podczas tego wydarzenia zaprezentowane zostały realizowane szkolenia, których celem jest wzmocnienie potencjału decydentów zajmujących się polityką narkotykową poprzez działania edukacyjne, transfer technologii i budowanie potencjału w odpowiedzi na potrzeby państw członkowskich.

Tegoroczna debata generalna podczas 66. sesji poświęcona była zagadnieniu przyspieszenia wychodzenia z epidemii COVID-19 i pełnej realizacji Agendy na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 na wszystkich poziomach (Accelerating the recovery from the coronavirus disease COVID-19 and the full implementation of the 2030 Agenda for Sustainable Development at all levels). Unia Europejska wypracowała wspólne stanowisko, w którym wskazuje m.in., że działania wspólnoty międzynarodowej powinny koncentrować się na pełnym poszanowaniu godności ludzkiej, praw człowieka i podstawowych wolności w międzynarodowej polityce antynarkotykowej. Ponadto przedstawiciele UE stanowczo potępili agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę.

Spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Szwecji

Na początku maja 2023 roku szwedzka prezydencja w Unii Europejskiej zorganizowała w Malmö spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków, którego głównym temat była młodzież i narkotyki. W spotkaniu uczestniczył przedstawiciel KCPU dr Artur Malczewski, który podczas sesji otwierającej zaprezentował europejskie doświadczenia w podnoszeniu jakości działań profilaktycznych oraz wdrażaniu i promocji standardów. KCPU, a wcześniej Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii oraz Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych brali udział w kilku międzynarodowych projektach, które miały na celu przygotowanie zarówno standardów w profilaktyce, jak i szkoleń dla osób zajmujących się tą dziedziną. Spotkanie w Malmö było doskonałą okazją do pokazania roli Polski w profilaktyce substancji psychoaktywnych i podzielenia się polskimi doświadczeniami w tym obszarze z przedstawicielami wszystkich krajów Unii Europejskiej, którzy przyjechali na spotkanie.

Międzynarodowy projekt Frontline Politeia dotyczący profilaktyki

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom uczestniczy w międzynarodowym projekcie Frontline Politeia¹, współfinansowanym przez Komisję Europejską. W jego ramach wdrażane są m.in. szkolenia Europejskiego Programu Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum – EUPC), które adresowane są do realizatorów programów profilaktycznych. 22–23 lutego i 15–16 czerwca tego roku w Lublinie odbyły się kolejne szkolenia EUPC realizowane przez KCPU, rozszerzone tym razem o profilaktykę przestępczości.

Zadaniem projektu Frontline Politeia jest przegląd realizowanych programów profilaktycznych w krajach Unii Europejskiej w celu stworzenia europejskiego rejestru, co jest celem pakietu drugiego projektu (WP2). Szkolenia Europejskiego Programu Profilaktyki dla realizatorów działań profilaktycznych zostaną zrealizowane w 13 krajach biorących udział w projekcie. Informacje o Europejskim Programie Profilaktyki znajdują się na stronie Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii EMCDDA².

Podręcznik Europejskiego Programu Profilaktyki został wydany przez Instytut Psychiatrii i Neurologii i jest dostępny także na stronie EMCDDA³. Ponadto w ubiegłym roku KCPU i EMCDDA zorganizowały w Krakowie międzynarodowe szkolenie trenerów EUPC dla ekspertów z całej Europy. Warto wspomnieć, że na spotkaniu Krajowych Centrów Monitorujących (Reitox Focal Point) w maju 2023 roku w Lizbonie dr Artur Malczewski, który jest koordynatorem projektu Frontline Politeia w Polsce, przedstawił informacje na temat celów projektu i realizowanych działań. W trakcie spotkania trwały prace nad omówieniem nowego mandatu EMCDDA. Europejska agencja przekształci się w Agencję Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA). W ramach prac nad nowymi zadaniami dla EUDA i Krajowych Centrów Monitorujących zostały powołane grupy robocze. Międzynarodowa grupa robocza, która będzie omawiać działania EUDA w obszarze realizacji kampanii edukacyjnych i wdrażania programów opartych na dowodach naukowych będzie koordynowana przez dr. Artura Malczewskiego z KCPU.

Szkolenie dotyczące foresight we współpracy z EMCDDA dla samorządów wojewódzkich

Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (wcześniej jako Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii) od 2001 roku współpracuje z samorządami wojewódzkimi w ramach sieci Ekspertów Wojewódzki ds. Informacji o Narkotykach i Narkomanii. W ubiegłym roku odbyła się wizyta studyjna Ekspertów Wojewódzkich w Lizbonie w Europejskim Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) i portugalskim SICAD zajmującym się przeciwdziałaniem uzależnieniom.

Corocznie organizowane są konferencje Ekspertów Wojewódzkich, w tym roku spotkanie odbyło się 17–18 maja w Krakowie. Dr Bogusława Bukowska (zastępca dyrektora KCPU) i Karolina Załęga (Ekspert Wojewódzki Małopolska) otworzyły spotkanie zorganizowane przez KCPU, Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego i Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii. Pierwszego dnia firma 4CF przeprowadziła szkolenie dotyczące foresightu strategicznego, czyli prognozowania. Uczestnicy poznali trzy metody stosowane m.in. w planowaniu strategicznym: metodę delficką, Rip and Winkle i metodę scenariuszową. Jest to już drugie tego typu szkolenie zrealizowane przez KCPU. Wcześniejsze odbyło się w Gdańsku w ramach współpracy z krajami bałtyckimi i EMCDDA. Drugiego dnia konferencji zaprezentowano działania podejmowane w województwie małopolskim w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom, m.in. przez urząd marszałkowski, i pomocy uchodźcom z Ukrainy. Następna konferencja odbędzie się pod koniec września we współpracy z Regionalnym Centrum Polityki Społecznej z Łodzi.

Redakcja

Z inicjatywy Ekspertów Wojewódzkich ds. Informacji o Narkotykach i Narkomanii Dział Badań KCPU przygotował wizytę studyjną przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego (JST) w Europejskim Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) i SICAD w Lizbonie. W dniach 10–11 października 2022 roku mieliśmy okazję zapoznać się z europejskimi oraz portugalskimi doświadczeniami w obszarze narkotyków i narkomanii.

Pierwszego dnia wizyty przedstawiciele JST przyjrzeli się pracom EMCDDA w obszarze monitorowania i skutecznych działań z zakresu przeciwdziałania narkomanii. Po południu zaprezentowane zostały polskie doświadczenia dotyczące problematyki alkoholowej oraz działania podejmowane w tej sferze na poziomie lokalnym na przykładzie Grudziądza. Drugiego dnia odwiedziliśmy portugalski odpowiednik KCPU, czyli SICAD (Dyrektoriat Generalny Działań wobec Zachowań Uzależniających i Uzależnień) i placówki pomocowe: mobilny program leczenia substytucyjnego, pokój do bezpiecznych iniekcji oraz Komisję Odwodzenia od Narkotyków. SICAD zaprezentował projekt strategii dotyczącej rozwiązywania problemów uzależnień i działania podejmowane z zakresu redukcji popytu. W spotkaniu wzięło udział blisko 20 osób z Polski – z urzędów marszałkowskich, urzędów miast oraz KCPU.

Warto wspomnieć, że sieć Ekspertów Wojewódzkich powstała w ramach procesu akcesyjnego Polski do Unii Europejskiej. Cele i zadania Ekspertów Wojewódzkich określa Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii. Organ wykonawczy samorządu województwa powołuje i odwołuje Eksperta Wojewódzkiego. Do jego zadań należy m.in. zbieranie, gromadzenie, wymiana informacji i dokumentacji w zakresie przeciwdziałania narkomanii, objętych badaniami statystycznymi statystyki publicznej, oraz opracowywanie i przetwarzanie zebranych danych. Co roku powstają raporty wojewódzkie, które mają na celu przedstawienie sytuacji narkotykowej w danym województwie. W 2023 roku planowane są dwa spotkania Ekspertów Wojewódzkich – w Łodzi i Krakowie, które odbędą się we współpracy z EMCDDA. Ponadto Ekspert Wojewódzki z Lublina uczestniczy w międzynarodowym projekcie Frontline Politeia, w ramach którego będą szkoleni realizatorzy działań profilaktycznych z województwa lubelskiego, a wszystko to będzie się odbywać w zakresie Europejskiego Programu Szkoleń (EUPC).

Działania w Gruzji

Choć Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii skupia się przede wszystkim na Europie, to podejmuje także współpracę z partnerami z innych części świata, szczególnie na płaszczyźnie wymiany informacji i wiedzy specjalistycznej. Taka współpraca w obszarze przeciwdziałania narkomanii łączy EMCDDA z Gruzją.

Podczas międzynarodowej konferencji Lisbon Addictions (23–25 listopada 2022 roku) odbyła się sesja dotycząca Gruzji zatytułowana „Szanse i wyzwania dla krajów w okresie przejściowym w celu przezwyciężenia barier dla polityk i interwencji opartych na dowodach”. W jej trakcie przedstawiliśmy polskie doświadczenia w kształtowaniu polityki narkotykowej opartej na dowodach oraz nasze doświadczenia z polskich projektów realizowanych w Gruzji. Współpraca KCPU z Gruzją rozpoczęła się w 2013 roku od projektu koordynowanego przez polski Reitox Focal Point (obecnie Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej KCPU) w ramach programu Polska Pomoc Ministerstwa Spraw Wewnętrznych¹. Następnie zrealizowano kilka kolejnych programów w Gruzji już ze środków KBPN/PARPA. Ponadto na zaproszenie Ilia State Uniwersytetu oraz EMCDDA prezentowaliśmy polskie doświadczenia w implementacji The European Universal Prevention Curriculum (EUPC) w centrum szkoleniowym Ministerstwa Sprawiedliwości Gruzji (8 grudnia 2022 roku) oraz na Uniwersytecie w Tbilisi (9 grudnia 2022 roku). Na obu spotkaniach przedstawiono gruzińską wersję EUPC i dyskutowano nad możliwością wdrażania tych szkoleń w Gruzji. Gruziński i polski podręcznik EUPC jest dostępny na stronie EMCDDA.

Konferencja w Wilnie dotycząca „dopalaczy”

Na zaproszenie litewskich przyjaciół zaprezentowaliśmy sytuację dotyczącą nowych substancji psychoaktywnych (NSP) w Polsce podczas międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Drug, Tobacco and Alcohol Control Department w Wilnie. W konferencji wzięli udział eksperci z kilku krajów oraz dyrektor EMCDDA.

Polska staje się miejscem produkcji nowych substancji psychoaktywnych. Od 2011 roku wykryto 45 laboratoriów produkujących syntetyczne katynony w naszym kraju, w tym aż 13 laboratoriów w 2020 roku. W czasie konferencji rozmawiano na temat ka nnabinoidów HCC i HHC-O, które działają podobnie do THC (tetrahydrocannabinol). HHC-O to syntetyczna (acetylowa) pochodna substancji HHC (heksahydrokannabinolu). HHC-O jest otrzymywana syntetycznie i dodawana do podkładu roślinnego lub sprzedawana w postaci płynnej. Dostępna jest w różnych formach: w postaci suszu, płynu (np. kartridż do waporyzatora) czy jointów gotowych do palenia. Warto zwrócić uwagę, że HHC-O nie jest substancją ujętą w rozporządzeniu ministra zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych (…) (stan na grudzień 2022 roku). Z kolei HHC jest kontrolowana na mocy rozporządzenia ministra zdrowia. Ta substancja również jest sprzedawana jako susz, płyn, a nawet żelki. W ramach GIS działa Zespół do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych. Na swoim ostatnim posiedzeniu 8 listopada 2022 roku Zespół zarekomendował umieszczenie HHC-O w załączniku nr 1 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych jako substancji psychotropowej grupy I–P.

Wsparcie dla Ukrainy

W grudniu 2022 roku odbył się webinar EMCDDA dotyczący pomocy Ukrainie „Displaced people and EU preparedness and response — lessons from Ukraine²”, w którym uczestniczyli przedstawiciele z naszego kraju. W Polsce od samego początku uchodźcy z Ukrainy otrzymywali pomoc w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom. Obecnie w programach leczenia substytucyjnego jest około 100–120 obywateli ukraińskich (w sumie w leczeniu substytucyjnym było w roku 2022 około 300 osób), około 30 uchodźców korzysta z programów wymiany igieł i strzykawek, a w leczeniu ARV jest ponad 2600 osób. KCPU na początku kryzysu uruchomiło darmowy telefon zaufania w języku ukraińskim i rosyjskim i zleciło realizację programu profilaktycznego oraz badania wśród kobiet i dzieci z Ukrainy. Prawie na każdej konferencji organizowanej przez KCPU dyskutowaliśmy nad formami pomocy dla osób z Ukrainy. W polskim systemie edukacji rok szkolny we wrześniu 2022 roku rozpoczęło 185 tys. dzieci z Ukrainy, co oznacza konieczność pochylenia się nad działaniami profilaktyczno-edukacyjnymi realizowanymi w szkole dla tej grupy narodowościowej.

W pomocy uchodźcom ważną rolę odgrywają organizacje pozarządowe, które mogą szybko i skutecznie pomagać, a polski system przeciwdziałania narkomanii oparty jest w dużym stopniu na pracy tych organizacji i społeczności lokalnej. Oprócz tego w 2022 roku we współpracy z EMCDDA zostały wydane materiały informacyjno-edukacyjne adresowane do uchodźców z Ukrainy.

Reitox Academy on Future

Eksperci z kilku krajów (Finlandia, Portugalia oraz kraje bałtyckie) spotkali się w Gdańsku w dniach 6–7 września 2022 roku na szkoleniu dotyczącym analizy trendów oraz metody „foresight”. Efektem wieloletniej współpracy z krajami bałtyckimi są m.in. publikacje naukowe. W tym roku ukazał się numer specjalny pisma „Journal of Geography, Politics and Society”¹, w którym opublikowano kilka artykułów dotyczących wpływu pandemii COVID-19 na sytuację narkotykową w Polsce, krajach bałtyckich oraz w Ukrainie. W drugim dniu spotkania rozmawiano o wpływie pandemii COVID-19 na przeciwdziałanie narkomanii w naszym regionie oraz o pomocy osobom z Ukrainy. Wyniki dyskusji dotyczącej wpływu pandemii COVID-19 na problem narkotyków i narkomanii w Polsce oraz krajach bałtyckich zostały przedstawione na IX Ogólnopolskiej Konferencji Uzależnienia − Polityka, Nauka, Praktyka, podczas sesji zatytułowanej „Co wiemy, a czego nie wiemy z prowadzonych badań?” 20 września br.²

Pierwszy dzień Reitox Academy on Future poświęcony był treningowi metody foresight. W kontekście coraz szybszych, niestabilnych i złożonych zmian metoda „foresight” (rozumiana jako systematyczna analiza na temat przyszłości w średniej i długiej perspektywie czasowej w celu wspierania podejmowania decyzji „tu i teraz”), staje się coraz bardziej widoczna i szerzej wykorzystywana przez podmioty sektora publicznego w tworzeniu polityki, w korporacjach i przez organizacje pozarządowe. Foresight jest również coraz częściej stosowany i wdrażany w ramach systemu Unii Europejskiej (UE). Instytucje unijne, w tym Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej, panel Parlamentu Europejskiego ds. Oceny Opcji Naukowych i Technologicznych oraz inne agencje techniczne UE, w coraz większym stopniu włączają podejścia prognostyczne do swoich prac. W sektorze publicznym podejścia foresight mają na celu promowanie myślenia systemowego, zdobywanie wiedzy wyprzedzającej i wykorzystywanie procesów partycypacyjnych, które celowo przekraczają tradycyjne granice obszarów polityki i silosów instytucjonalnych. W tym kontekście od początku 2019 roku Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (ang. EMCDDA) buduje potencjał foresightowy w ramach organizacji i jej interesariuszy, poprzez różnorodne działania skoncentrowane na opracowywaniu i rozwijaniu ich zestawów umiejętności i narzędzi prognostycznych. Działania te obejmowały serię warsztatów eksperckich, ćwiczenia w zakresie rozpoznawania trendów oraz projekty opracowywania danych, mające na celu zwiększenie gotowości w zakresie kształtowania polityki i praktyki narkotykowej. W trakcie tego procesu Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii dąży do tworzenia przyszłościowych produktów, identyfikując przyszłe trendy i zagrożenia, aby lepiej wspierać gotowość i reagowanie UE na stale zmieniający się problem narkotyków. W ramach tych działań zorganizowane zostały w Gdańsku warsztaty przez EMCDDA i Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej³ KCPU.

Szkolenie EUPC

W Krakowie odbyło się szkolenie European Universal Prevention Curriculum (EUPC) dla trenerów z Europy. Było to intensywne pięciodniowe spotkanie dotyczące europejskiego uniwersalnego programu profilaktyki (12–16 września), podczas którego wszyscy przyszli trenerzy wykładali oraz prowadzili warsztaty. Każdy z prowadzących został oceniony zarówno przez głównych trenerów, jak i uczestników spotkania. W Krakowie prowadzone były także prace nad doskonaleniem materiałów szkoleniowych EUPC, które będą później wykorzystywane w Europie w celu poprawy jakości działań profilaktycznych. W szkoleniu wzięli udział eksperci z Albanii, Cypru, Chorwacji, Grecji, Gruzji, Niemiec, Włoch, Irlandii, Litwy, Łotwy, Portugalii, Serbii oraz Ukrainy. Szkolenie zostało zorganizowane przez EMCDDA oraz Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej KCPU. Szkolenia EUPC są odpowiedzią na brak możliwości szkoleniowych w Europie, które koncentrują się w szczególności na profilaktyce uzależnień. Specjaliści ds. profilaktyki w Europie zazwyczaj uczą się o profilaktyce w ramach prowadzonych przez nich działań profilaktycznych, bez wcześniejszego specjalnego szkolenia. Szkolenie EUPC w zakresie profilaktyki ma na celu propagowanie skutecznych i nowoczesnych metod profilaktycznych w Europie i zwiększenie zasięgu ich stosowania. Program nauczania EUPC zawiera kompleksowy i praktycznie użyteczny przegląd tematów, obejmujących etiologię i epidemiologię, profilaktykę szkolną, profilaktykę rodzinną, profilaktykę środowiskową, orzecznictwo, monitorowanie oraz ocenę i wiele innych. Ponadto szkolenie EUPC zawiera przegląd profilaktyki opartej na dowodach naukowych w celu ułatwienia dokonywania świadomych wyborów dotyczących priorytetów finansowania i wdrażania programów profilaktycznych. KCPU brało udział w kilku międzynarodowych projektach, na podstawie których został opracowany kurs szkoleniowy EUPC. Na początku wdrożone zostały dwa projekty, w efekcie których powstały Europejskie standardy jakości w profilaktyce uzależnień (European Drug Prevention Quality Standards – EDPQS). Następny międzynarodowy projekt to opracowanie podręcznika EUPC, który został wykorzystany do wdrożenia szkoleń e-learningowych oraz stacjonarnych w ramach projektu ASAP. Jego efektem było przeszkolenie trenerów EUPC z kilkunastu krajów i przeprowadzenie pierwszego szkolenia dla osób finansujących działania profilaktyczne w ośmiu krajach.

Obecnie realizowany jest projekt Frontline Politea, w którym uczestniczy 15 krajów Unii Europejskiej. W jego ramach materiały EUPC mają zostać wykorzystane po raz pierwszy do szkolenia osób realizujących programy profilaktyczne. KCPU uczestniczy również w tym projekcie, przygotowując wytyczne do rekrutacji osób, które wezmą udział w szkoleniach.

Z dniem 1 stycznia 2022 r. na mocy Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii i Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych zostają przekształcone w Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

Poniżej przedstawiamy strukturę KCPU.

W 2020 roku rozpoczęto w Europie szkolenia w zakresie najnowszych zdobyczy naukowych w obszarze profilaktyki w ramach projektu pt. „Budowanie skutecznej profilaktyki uzależnień w Europie w oparciu o analizę systemów profilaktycznych i szeroko zakrojone szkolenia zawodowe – ASAP-Training”, kierowanego do europejskich specjalistów. Program szkoleniowy, nazywany w skrócie ASAP, bazuje na Europejskim Programie Szkoleń Profilaktycznych (EUPC).

Szkolenie ASAP jest adresowane to specjalistów ds. profilaktyki uzależnień od narkotyków (drug prevention professionals –DPP). Zostało one podzielone na dwa poziomy: podstawowy i zaawansowany. Poziom podstawowy jest realizowany w ramach sesji stacjonarnych, a realizacja poziomu zaawansowanego odbywa się online. Celem głównym projektu ASAP¹ jest poprawa jakości profilaktyki uzależnień w obszarach planowania, realizacji i skuteczności w celu promocji zdrowia i dobrostanu grup szczególnie zagrożonych w populacji Unii Europejskiej. Projekt ASAP ma na celu promocję systemowego i kompleksowego podejścia do profilaktyki uzależnień poprzez identyfikację kluczowych interesariuszy oraz przeprowadzenie analizy systemów profilaktycznych funkcjonujących w krajach członkowskich UE. Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii koordynuje pakiet trzeci², w ramach którego została przeprowadzona analiza systemów profilaktycznych. Wyniki mapowania kluczowych podmiotów zajmujących się profilaktyką zostały przedstawiona na stronie internetowej stworzonej w ramach projektu przez KBPN: https://preventionasap.pl. Na stronie znajduje się mapa Europy, na której umieszczono opis różnych instytucji zajmujących się profilaktyką w blisko 20 krajach.

Głównym celem projektu jest podniesienie kompetencji i umiejętności personelu zajmującego się profilaktyką w zakresie standardów jakości profilaktyki jako dziedziny nauki poprzez opracowanie i wdrożenie dwuetapowego procesu szkolenia. W pierwszym kroku odbyło się szkolenie trenerów (master trenerów) odpowiedzialnych za realizację kaskadowego szkolenia specjalistów ds. profilaktyki uzależnień od narkotyków w zakresie tych samych treści na poziomie krajowym. W Polsce szkolenie trenerów udało się ukończyć trzem osobom, które obecnie realizują szkolnie online. Na obydwu etapach szkolenia odbywały się zajęcia stacjonarnie i zdalnie. W celu wsparcia szkolenia zdalnego opracowano zintegrowaną platformę obejmującą środowisko nauki online oraz Wirtualną Społeczność Praktyków (VCP), która będzie stanowić dodatkowe narzędzie służące wymianie dobrych praktyk. W ramach projektu odbyła się adaptacja standardów jakości w różnych systemach krajowych według istniejących wytycznych (Poradnik EDPQS #4³) w celu dostosowania standardów jakości w profilaktyce uzależnień od narkotyków do systemów krajowych na obszarze UE oraz przetłumaczenie narzędzi projektu na poszczególne języki unijne. Ponadto projekt ASAP przewiduje wprowadzenia mechanizmów utrwalających działania projektowe poprzez utworzenie sieci interesariuszy (przy wsparciu VCP) w obszarach profilaktyki uzależnień od narkotyków oraz identyfikację innych mechanizmów promujących trwałość projektu.

Szkolenia dotyczące profilaktyki

Projekt ASAP opiera się na dwóch filarach: pierwszy to analiza krajowych systemów profilaktycznych w Europie, natomiast drugi to profesjonalizacja kadr profilaktycznych.

Pierwszy filar jest koordynowany przez Centrum Informacji KBPN. W obszarze drugiego filaru opracowano dwa główne programy szkoleniowe kierowane do master trenerów (MT) i specjalistów ds. profilaktyki uzależnień od narkotyków (DPP). Obie grupy to kluczowi interesariusze w krajowych systemach profilaktycznych z uwagi na ich istotną rolę w tworzeniu rozwiązań strategicznych oraz rozdzielaniu zasobów w obszarze profilaktyki. Z tego względu oraz na podstawie decyzji podjętej w poprzednim projekcie europejskim UPC-ADAPT, obie te grupy tworzą wspólną grupę: decydenci, opiniodawcy i twórcy strategii (ang. Decision, Opinion, Policymakers, DOP). Specjaliści DOP pracują na każdym szczeblu podejmowania decyzji: krajowym, regionalnym i lokalnym. Master trenerzy w porównaniu do specjalistów DPP mają za zadanie przekazywać wiedzę i umiejętności, czego nie wymaga się od specjalistów DPP. Oba programy szkoleniowe w ramach projektu ASAP bazują na szkoleniach opracowanych w ramach projektu UPC-ADAPT, sfinansowanego w 2017 roku przez Komisję Europejską, a konkretnie przez Dyrekcję Generalną ds. Migracji i Spraw Wewnętrznych (ang. Directorate-General for Migration and Home Affairs).

Projekt ASAP a UPC-ADAPT

Głównym celem projektu UPC-ADAPT było opracowanie Europejskiego Programu Szkoleń Profilaktycznych (ang. European Prevention Curriculum, EUPC) opierając się na Uniwersalnym Programie Szkoleń Profilaktycznych (ang. Universal Prevention Curriculum, UPC), który został stworzony przez organizację Applied Prevention Science International ze środków Departamentu Stanu USA przeznaczonych w ramach planu Colombo na tzw. Drug Advisory Programme. Głównym celem Europejskiego Programu Szkoleń Profilaktycznych jest redukcja problemów zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych związanych z używaniem substancji psychoaktywnych poprzez budowanie międzynarodowych systemów profilaktycznych i szkolenia w zakresie najskuteczniejszych interwencji i strategii opartych na dowodach naukowych, profesjonalizację specjalistów ds. profilaktyki oraz rozbudowę kadr w obszarze profilaktyki w Europie. EUPC polega na praktycznym wdrożeniu w państwach europejskich kluczowych zadań określonych w Międzynarodowych Standardach w Profilaktyce Używania Narkotyków, opracowanych przez Biuro ds. Narkotyków i Przestępczości Narodów Zjednoczonych (UNODC) oraz w Europejskich Standardach Jakości w Profilaktyce Uzależnień od Narkotyków (EDPQS), opracowanych przez Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) oraz Partnerstwo dla Standardów w Profilaktyce (ang. Prevention Standards Partnership). Głównym przedmiotem działań jest zapobieganie problemom związanym z używaniem substancji psychoaktywnych, choć treść tego programu może również dotyczyć każdego typu zachowań ryzykownych (np. hazard, uzależnienie od gier itp.). Na podstawie podręcznika EUPC opracowano trzy wersje szkolenia: szkolenie dla specjalistów DOP (decydenci, opiniodawcy i twórcy strategii), szkolenie na poziomie akademickim i szkolenie zdalne. W porównaniu do szkolenia dla specjalistów DOP w ramach Europejskiego Programu Szkoleń Profilaktycznych (EUPC), Program Szkolenia w Projekcie ASAP charakteryzuje się odmiennym sposobem realizacji. O ile pierwsze szkolenie realizowane jest w pięciodniowej formule stacjonarnej, o tyle oba szkolenia w ramach projektu ASAP realizowane są w systemie hybrydowym, tj. w formule stacjonarnej i zdalnej. Ponadto w każdym programie szkolenia (MT i DPP) do wersji dla specjalistów DOP w ramach EUPC dodano treści interesujące konkretną grupę docelową. Program szkolenia ASAP jest zgodny z podstawowymi standardami i narzędziami UE stosowanymi w obszarze Kształcenia i Szkolenia Zawodowego (ang. Vocational Education and Training, VET)⁴.

Polskie działania w projekcie ASAP

Szkolenie ASAP w naszym kraju jest realizowane przez Centrum Informacji KBPN. W pierwszym kursie uczestniczyło 20 osób reprezentujących różne instytucje. Na początku grudnia 2020 roku przeprowadzono dwudniowe szkolenie online. Druga część kursu online odbyła się w lutym 2021 roku. Od grudnia realizowany jest również e-learning. Szkolenie na platformie zawiera prace do samodzielnego wykonania, prezentacje interaktywne oraz pakiet materiałów do każdego z czterech modułów szkolenia ASAP. Ponadto w ramach każdego zagadnienia tematycznego prowadzone jest webinarium z aktywnym uczestnictwem osób biorących udział w szkoleniu. W ramach szkolenia ASAP poruszana jest tematyka, która nieczęsto jest przedmiotem szkoleń z zakresu profilaktyki w Polsce, jak profilaktyka środowiskowa (ang. enviromental prevention) czy profilaktyka w miejscu pracy. Uczestnicy szkolenia otrzymają narzędzia, np. do oceny kampanii profilaktycznych w ramach prowadzonych ćwiczeń. Planuje się uzupełnienie szkolenia online szkoleniem stacjonarnym w maju 2021 roku. Zależy to jednak od sytuacji epidemicznej w kraju. W Polsce, jak również we Włoszech i Grecji, z powodu pandemii COVID-19 całość szkolenia odbyła się online, co z drugiej strony pozwala na dostosowanie kursu ASAP do nowej sytuacji, gdzie coraz więcej szkoleń jest realizowanych z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych. Ponadto Centrum Informacji KBPN planuje zorganizowanie we współpracy z EMCDDA szkolenia dla master trenerów z Europy w ramach REITOX Academy EMCDDA, co pozwoli osobom będącym master trenerami zostanie trenerami europejskimi po ukończeniu szkolenia i zdaniu egzaminu końcowego. Szkolenie dla trenerów europejskich było planowe w 2020 roku, ale z powodu pandemii COVID-19 zostało przesunięte na rok 2021. Warto podkreślić, że szkolenia EUPC zostały zapisane w nowej strategii narkotykowej Unii Europejskiej, przyjętej pod koniec 2020 roku w trakcie niemieckiej prezydencji w UE. Dlatego też działania realizowane przez KBPN pozwolą na przygotowanie systemu europejskich szkoleń, które nie tylko podniosą kompetencje osób zajmujących się profilaktyką w Polsce, ale będą również realizacją unijnych priorytetów.

Szkolenia ASAP oparte na EUPC adresowane są w naszym kraju przede wszystkim do przedstawicieli jednostek samorządowych, którzy są specjalistami DOP. W ten sposób staramy się wpłynąć na ośrodki decyzyjne, które posiadają środki finansowe na wspieranie skutecznych i sprawdzonych programów profilaktycznych. Podejmowane są również przez KBPN kroki, aby promować projekt ASAP oraz polski wkład w jego realizację na arenie międzynarodowej. Oprócz wspomnianej w artykule strony internetowej (https://preventionasap.pl), 6 marca 2020 roku odbyło się spotkanie dodatkowe w Wiedniu w ramach 63. sesji Komisji Środków Odurzających ONZ (CND), zorganizowane wspólnie przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN), organizację A.Li.Sa./ASL2 (Włochy), Komisję Europejską oraz UNODC Prevention, Treatment and Rehabilitation Section. W ramach tego wydarzenia prezentacje dotyczące projektu ASAP oraz skutecznej profilaktyki wygłosili przedstawiciele instytucji organizujących side event. Spotkanie pn. „Stworzyć profilaktykę bardziej skuteczną w Europie? Analiza systemu i szkolenia. Czy możemy to zrobić razem?” poprowadziła ambasador Dominika Krois (Stała Przedstawiciel RP przy Biurze Narodów Zjednoczonych i Organizacji Międzynarodowych w Wiedniu), która obecnie przewodniczy CND. W ramach tego wydarzenia trzy osoby uczestniczące w projekcie ASAP wygłosiły prezentacje dla ponad 40 osób z całego świata⁵. Od 2008 roku polskie instytucje różnego szczebla (Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej oraz Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych) uczestniczyły w kilku projektach międzynarodowych, dzięki którym udało się opracować obecny kurs szkoleniowy ASAP.