Uzależnienia

Autor: Artur Malczewski

  • Problem uzależnień w kraju objętym wojną: Ukraina

    Jak wygląda skala używania narkotyków w Ukrainie? Z jakimi problemami mierzy się ten kraj objęty wojną, starając się pomóc osobom uzależnionym? Jaka jest skala przestępczości narkotykowej u naszych wschodnich sąsiadów? Niniejszy artykuł stara się odpowiedzieć na te pytania.

    Niniejszy artykuł powstał m.in. na bazie dyskusji Unia Europejska – Ukraina, zorganizowanej w Brukseli w lutym 2025 roku przez zespół polskiej prezydencji. Materiał przedstawia także informacje przygotowane zarówno przez stronę ukraińską, jak również przez organizacje międzynarodowe, jak UNODC, oraz wyniki najnowszych badań zrealizowanych wśród ukraińskiej młodzieży szkolnej (ESPAD).

    Rozpowszechnienie używania narkotyków

    Według badania ESAPD1 z 2024 roku 12,8% ukraińskich nastolatków deklaruje, że kiedykolwiek w życiu używało konopi indyjskich (marihuany), w tym 17,6% chłopców i 8,7% dziewcząt, co stanowi półtora raza więcej niż w 2019 roku (8,7%). Używanie marihuany w ciągu ostatnich 12 miesięcy deklaruje 9,1% badanych (13,2% chłopców i 5,6% dziewcząt), co również jest znacznym wzrostem w porównaniu z poprzednią edycją badań z 2019 roku (5,7%). Używanie konopi indyjskich w ciągu ostatnich 30 dni wzrosło ponad dwukrotnie, do poziomu 7% (w tym 10,7% chłopców i 3,9% dziewcząt). Odsetek tzw. wysokiego ryzyka używania konopi indyjskich (na podstawie 6 wskaźników) wyniósł 73,2% wśród wszystkich użytkowników konopi indyjskich (w 2019 roku – 51,9%) i 3,7% wśród wszystkich nastolatków. Oznacza to, że co najmniej 3,7% wszystkich nastolatków jest narażonych na wysokie ryzyko problematycznego używania (5,4% chłopców i 2,2% dziewcząt). W 2019 roku odsetek ten wynosił 2,8%. W 2019 roku doświadczenie używania różnych nielegalnych substancji (innych niż konopie indyjskie) wahało się od 0,7% (substancje iniekcyjne, metadon, halucynogenne grzyby) do 2,2% (amfetamina), natomiast w 2024 roku nastąpił gwałtowny wzrost odsetka osób deklarujących używanie przynajmniej raz w życiu. Najczęściej wskazywaną substancją jest ecstasy (MDMA) – 5,6%, a najrzadziej – gamma-hydroksymaślan sodu (GHB) – 3,1%. We wszystkich typach substancji chłopcy są około 2,5 raza bardziej skłonni niż dziewczęta przyznać się do używania ich w ciągu życia. Niepokojący jest fakt, że odsetek regularnych użytkowników (3 razy lub więcej) przewyższa odsetek tych, którzy spróbowali danej substancji tylko raz lub dwa razy – szczególnie wśród chłopców (w niektórych przypadkach dziewczęta częściej niż chłopcy próbują jednorazowo). Wczesne zapoznanie się z substancjami psychoaktywnymi (przed 14. rokiem życia) zwiększa ryzyko ich regularnego używania w przyszłości. Wśród wszystkich użytkowników konopi indyjskich z ostatnich 30 dni, 69% miało wczesne doświadczenia z tą substancją. Najmłodsza grupa chłopców (urodzeni w latach 2009–2010) z największym udziałem wczesnych prób (10%) wśród wszystkich grup wiekowo-płciowych jest najbardziej narażona na dalsze problematyczne używanie.

    Używanie ryzykowne

    Zgodnie z metodologią międzynarodowego projektu ESPAD obliczono zintegrowany wskaźnik używania nielegalnych substancji w ciągu życia, uwzględniający doświadczenia z takimi substancjami, jak konopie indyjskie, ecstasy, amfetamina, metamfetamina, kokaina, crack, heroina, LSD i GHB. Według danych z 2024 roku, wskaźnik ten wynosi 15,8% wśród wszystkich nastolatków, w tym 20,6% w grupie chłopców i 11,7% w grupie dziewcząt. Najwyższy poziom używania narkotyków odnotowano wśród młodzieży, która status materialny swojej rodziny ocenia jako wysoki (20,5%) lub niski (24,1%). Młodzież ze średnim statusem deklaruje niższy poziom używania (średni – 12,3%, powyżej średniego – 14,0%). Wszystkie wskaźniki są znacząco wyższe wśród nastolatków, którzy doświadczyli przymusowego przesiedlenia lub są uchodźcami wewnętrznymi. Odsetek używania wielu substancji jednocześnie (np. papierosy, alkohol, konopie indyjskie, leki uspokajające i inne narkotyki) wynosi 6,9%. Politoksykomania jest silnie powiązana z wczesnym rozpoczęciem używania substancji – spośród tych, którzy wcześnie zaczęli używać konopi indyjskich, 64,6% obecnie klasyfikuje się jako użytkownicy wielu substancji. Wśród osób, które nie podejmowały takich prób, tylko 2,9% jest obecnie użytkownikami. Wczesne używanie stanowi więc szczególne zagrożenie i wskazuje na potrzebę skoncentrowania działań profilaktycznych na zapobieganiu próbom użycia substancji psychoaktywnych przed ukończeniem 14. roku życia. Ryzykowne praktyki związane z używaniem substancji są powiązane z większym występowaniem depresji, lęku i stresu wśród młodzieży. Wśród osób, które wcześnie rozpoczęły używanie konopi indyjskich, 53,7% doświadcza wysokiego poziomu depresji, 58,4% – wysokiego poziomu lęku, a 40% – wysokiego poziomu stresu.

    Picie napojów alkoholowych

    Około 76,7% ukraińskich nastolatków deklaruje, że kiedykolwiek w życiu piło alkohol (w 2019 roku – 85,7%). Znaczne doświadczenie (ponad 10 razy w życiu) deklaruje 33,6% badanych (spadek z 46,3% w poprzedniej edycji). W ciągu ostatnich 12 miesięcy alkohol spożywało 63,7% ankietowanych nastolatków, a w ciągu ostatniego miesiąca – 39,1%, co oznacza spadek w porównaniu z 2019 rokiem (odpowiednio 74,7% i 46,5%). W ostatnich 30 dniach alkohol częściej spożywały dziewczęta (43,6%) niż chłopcy (37,5%). Dziewczęta częściej wybierają wino i napoje niskoprocentowe, a chłopcy – piwo. Najpopularniejsze napoje wśród wszystkich respondentów to szampan lub wino (35,1%) oraz piwo (28,8%). Mocne alkohole spożywa 16,8% nastolatków (głównie chłopcy). Większość nastolatków ogranicza się do małych dawek alkoholu, szczególnie dziewczęta. Wspominając ostatnią konsumpcję alkoholu, większość badanych wskazuje na najmniejsze ilości podane w kwestionariuszu: do 500 ml piwa, napoju niskoalkoholowego lub cydru, do 200 ml wina lub do 80 ml mocnego alkoholu. Dziewczęta częściej ograniczają się do małych ilości, chłopcy częściej spożywają większe dawki, zwłaszcza mocnych trunków. Picie okazjonalne częściej dotyczy dziewcząt, natomiast regularne – chłopców. Regularne picie alkoholu (więcej niż 10 razy) jest najczęstsze wśród nastolatków wychowywanych w rodzinach o poziomie dobrobytu poniżej średniego. Dotyczy to zarówno konsumpcji w ciągu całego życia, jak i w ostatnim roku oraz miesiącu. Częściej piją regularnie również ci, którzy doświadczyli traumatycznych przeżyć związanych z wojną, w porównaniu do tych, którzy takich doświadczeń nie mieli. Najczęściej wskazywane powody picia alkoholu to: „pomaga mi się dobrze bawić na imprezie” (31,9%), „sprawia, że wydarzenia są przyjemniejsze” (26,5%), „poprawia atmosferę imprez i uroczystości” (26,4%), „to zabawa” (21,8%), „lubię to uczucie” (21,8%), „żeby się upić” (19,7%), „pomaga, gdy jestem przygnębiony lub zestresowany” (19,7%), „żeby poprawić nastrój” (18,8%), „żeby zapomnieć o problemach” (18,0%). Rzadziej nastolatki wskazują na motywacje związane z przynależnością do grupy (np. „żeby nie czuć się wykluczonym”, „żeby być lubianym”).

    Mimo że nastolatki deklarują hedonistyczne motywacje do picia alkoholu, ich stan psychiczny sugeruje coś innego. Zarówno okazjonalne, jak i regularne picie alkoholu koreluje z wyższym poziomem depresji, lęku i stresu. Wśród osób pijących okazjonalnie odsetek wysokiego poziomu tych zaburzeń jest około 1,5 razy wyższy niż wśród osób niepijących. W przypadku regularnego picia, odsetki te są około dwa razy wyższe.

    Uzależnienie od mediów społecznościowych

    Ponad połowa badanej ukraińskiej młodzieży (54,6%) zgłosiła problemy związane ze zbyt nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych, podczas gdy blisko jedna trzecia respondentów zgłosiła zły humor i samopoczucie w sytuacjach, kiedy nie mogli z nich korzystać. Prawie 40% nastolatków stwierdziło, że ich rodzice uważają, że poświęcają oni na tę aktywność zbyt dużo czasu. Względem poprzedniej edycji badania ESPAD nieznacznie zmniejszył się odsetek nastolatków zgłaszających problemy z nadmiernym używaniem mediów społecznościowych (55,4% w 2019 roku). Za niepokojący można uznać wzrost wskaźnika występowania negatywnych emocji związanych z brakiem możliwości spędzania czasu w mediach społecznościowych (23,9% w 2019 roku).

    Edycja badania ESPADPrzekonanie ankietowanych o nadmiernym korzystaniu z mediów społecznościowychWystępowanie negatywnych emocji związanych z brakiem możliwości spędzania czasu w mediach społecznościowychPrzekonanie rodziców, że ich dzieci spędzają za dużo czasu w mediach społecznościowych
    201955,423,943,6
    202454,631,139,4
    Tabela 1. Odsetek respondentów, którzy zgadzają się (suma odpowiedzi „całkowicie się zgadzam” i „częściowo się zgadzam”) ze stwierdzeniami dotyczącymi używania mediów społecznościowych

    Źródło: Badanie ESPAD.

    Nastolatki i gry komputerowe

    Badanie wskazało, że 20,9% młodzieży w ogóle nie gra w gry komputerowe, 19,2% gra w gry komputerowe przynajmniej raz w tygodniu, a blisko jedna trzecia (31,8%) gra w nie codziennie. Częstotliwość grania w gry komputerowe jest wyższa wśród chłopców, z których blisko połowa (49,8%) gra w gry komputerowe codziennie, podczas gdy dziewczęta przeważnie grają w gry od kilku razy w miesiącu (15,1%) lub kilka razy w skali roku (21,6%). Blisko jedna trzecia dziewcząt (29,5%) w ogóle nie gra. O ile ponad 25% badanej młodzieży nie spędza czasu na graniu na urządzeniach elektronicznych, w tym na komputerze, konsolach, smartfonach czy tabletach, 17,3% badanych nastolatków spędziło na graniu w gry komputerowe 6 godzin lub więcej w dni powszednie (poniedziałek–piątek), a 18,4% grało tak długo podczas weekendów i dni wolnych/świąt. W porównaniu z poprzednią edycją badania, wyniki wskazują, że w obydwu badanych przedziałach czasowych tygodnia odnotowano wzrosty wskaźnika nastolatków grających ok. 2–3 godziny, ok. 4–5 godzin oraz 6 godzin lub więcej.

    Edycja badania ESPADPrzekonanie ankietowanych o nadmiernym graniu w gry komputeroweWystępowanie negatywnych emocji związanych z brakiem możliwości spędzania czasu na granie w gry komputerowePrzekonanie rodziców, że ich dzieci spędzają za dużo czasu na granie w gry komputerowe
    201927,513,925,7
    202436,624,433,5
    Tabela 2. Odsetek respondentów, którzy zgadzają się (suma odpowiedzi „całkowicie się zgadzam” i „częściowo się zgadzam”) ze stwierdzeniami dotyczącymi grania w gry komputerowe

    Źródło: Badanie ESPAD.

    Ponadto badanie wykazało zwiększenie świadomości badanej młodzieży w percepcji nadmiernego spędzania czasu na graniu w gry komputerowe. W 2024 roku 36,6% nastolatków uważało, że poświęca zbyt dużo czasu na granie w gry komputerowe, wskazując na znaczny wzrost tego odsetka względem roku 2019, kiedy 27,5% nastolatków wskazało na świadomość tego problemu. Znaczący wzrost odnotowano również w zakresie zgłaszanych negatywnych emocji w wyniku braku możliwości grania (wzrost z 13,9% w 2019 roku do 24,4% w 2024 roku) oraz wśród nastolatków, których rodzice uważali, że spędzają zbyt dużo czasu, grając w gry komputerowe (wzrost z 25,7% w 2019 roku do 32,5% w 2024 roku).

    Udział w grach o charakterze hazardowym

    Badanie ESPAD wskazało, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy zdecydowana większość badanej młodzieży (81,0%) nie grała w gry hazardowe, tj. takie, w których obstawia się pieniądze i w których można pieniądze wygrać. O ile odsetek ten jest w dalszym ciągu wysoki, o tyle odnotowano spadek tego odsetka względem roku 2019, w którym 85,9% badanej młodzieży nigdy nie grało w gry hazardowe. Wyniki w podziale na płeć respondentów wskazują, iż największy wpływ na ten spadek miał spadek odsetka dziewcząt, które nie grały w gry hazardowe w ciągu ostatnich 12 miesięcy (spadek z 93,3% w 20219 roku do 85,5% w 2024 roku), jednak w dalszym ciągu odsetek ten jest wyższy niż odsetek chłopców (75,8%).

    Wykres 1. Granie problemowe w gry hazardowe w roku 2019 i 2024 (%)

    Źródło: Badanie ESPAD.

    Gdy analizujemy granie w gry hazardowe stacjonarnie w barach, kasynach, salonach gier, punktach bukmacherskich czy innych podobnych miejscach oraz online, to największą popularnością cieszyły się gry karciane i gry w kości (12,6% w formie stacjonarnej oraz 11% w formie online) oraz gry na automatach (10,8% w formie stacjonarnej oraz 9,6% online) (tabela 3.). Bez względu na rodzaj gier oraz miejsce uprawiania hazardu na pieniądze, rozpowszechnienie tego typu zachowań wśród chłopców było większe niż u dziewcząt. Dane socjodemograficzne wskazały, iż generalnie problem ten dotyczył głównie mieszkańców miast (10,5%) oraz szkół zawodowych (10,8%).

    STACJONARNIEONLINE
    ChłopcyDziewczętaWszyscyChłopcyDziewczętaWszyscy
    Automaty14,87,210,813,56,29,6
    Gry karciane/gry w kości16,49,412,614,8811
    Loterie (bingo, lotto)137,19,812,45,78,8
    Zakłady sportowe12,95,28,812,64,48,2
    Tabela 3. Odsetek nastolatków, którzy grali w gry hazardowe z pewną częstotliwością stacjonarnie oraz online w ciągu ostatnich 12 miesięcy przed badaniem (2024 rok)

    Źródło: Badanie ESPAD.

    Ponadto zauważalnym problemem jest odnotowany znaczący wzrost rozpowszechnienia zachowań ryzykownych związanych z uprawianiem hazardu. Podczas gdy w 2019 roku 5,5% nastolatków wskazało na odczuwanie potrzeby stawiania coraz większych pieniędzy, to w 2024 roku odsetek ten wzrósł ponad dwukrotnie − do 13,7%. Odsetek chłopców, którzy odczuwali tę potrzebę, był dwukrotnie wyższy niż odsetek dziewcząt, jednak to u dziewcząt różnica na przestrzeni ostatnich edycji badania była większa (wzrost z 2,4% w 2019 roku do 9,3% w 2024 roku). Drugim badanym wskaźnikiem grania problemowego był odsetek uczniów, którzy kłamali w sprawie tego, jak wiele grają. I w tym przypadku odnotowano widoczny wzrost względem ostatniej edycji badania ESPAD – 9,0% uczniów przyznało się do kłamania na temat wydatków na gry hazardowe w 2024 roku, podczas gdy w roku 2019 odsetek ten osiągnął 2,8%. Chłopcy (13,5%) prawie trzykrotnie częściej niż dziewczęta (5,2%) kłamali na temat swoich wydatków, jednak tak jak w przypadku potrzeby stawiania coraz większych pieniędzy, wzrost odsetka wśród dziewcząt był wyższy – z 1,1% w 2019 roku do 5,2% w 2024 roku.

    Leczenie osób używających narkotyków w Ukrainie

    Według danych przedstawionych przez stronę ukraińską w trakcie spotkania UE−Ukraina u naszego wschodniego sąsiada było około 270 tys. iniekcyjnych użytkowników narkotyków, co stanowi największy wskaźnik w Europie. Ponad 200 tys. użytkowników narkotyków w iniekcjach jest odbiorcami programów redukcji szkód. W ramach tych programów rozdano 16 385 034 igieł i strzykawek. Najczęściej używanym narkotykiem w iniekcjach jest tzw. uliczny metadon. W 2024 roku prawie 15 tys. osób zostało zdiagnozowanych jako uzależnionych od narkotyków po raz pierwszy w życiu, jak również ponad 55 tys. osób zostało objętych leczeniem z powodu narkotyków. 91% osób leczonych było użytkownikami opioidów oraz stymulantów. System leczenia osób uzależnionych od narkotyków w Ukrainie napotyka wiele poważnych trudności. Do tej pory nie zatwierdzono Strategii Państwowej Polityki Narkotykowej do 2030 roku, co znacznie ogranicza możliwość skoordynowanych działań w tym obszarze. Nie istnieją ustandaryzowane procedury medyczne w leczeniu zaburzeń związanych z używaniem alkoholu, a także brakuje systemu wczesnego wykrywania i interwencji w przypadkach nadużywania narkotyków. Sektor opieki zdrowotnej cierpi na ogólny niedobór personelu medycznego, a zaangażowanie specjalistów spoza sektora medycznego w działania na rzecz zdrowia psychicznego jest niewielkie. Usługi leczenia uzależnień od narkotyków są niewystarczające – dominuje leczenie szpitalne w ostrych przypadkach zatruć lub poprzez terapię substytucyjną, natomiast programy rehabilitacyjne często nie opierają się na metodach naukowo potwierdzonych. Brakuje również zróżnicowanych programów leczenia – zarówno pod względem intensywności, jak i dostosowania do indywidualnych potrzeb pacjentów. Współpraca między służbami społecznymi i medycznymi jest słaba, a grupy samopomocowe są słabo zintegrowane z ogólną strukturą świadczenia usług. Dodatkowe obawy budzi wysoki odsetek osób zażywających narkotyki dożylnie (1,3% w 2022 roku) oraz osób żyjących z HIV w tej grupie (25,6%) – oba wskaźniki są najwyższe na świecie i są zgodne z sytuacją w Ukrainie.

    W obszarze redukcji szkód również odnotowano wiele niepokojących trendów:

    • Liczba klientów korzystających z usług redukcji szkód spadła o 5%, a w niektórych regionach dostęp do tych usług został ograniczony z powodu działań wojennych.
    • Migracja wewnętrzna (około 3,5 mln osób) oraz trudna sytuacja socjoekonomiczna zwiększyły podatność tej grupy na marginalizację.
    • Wzrosła liczba niezidentyfikowanych klientów, co uniemożliwia ich objęcie opieką zdrowotną.
    • Brakuje odpowiedniego personelu – zarówno medycznego, jak i pracowników socjalnych.
    • Utrudnienia w transporcie i konieczność skupienia się na podstawowych potrzebach (takich jak pieniądze, jedzenie, ubrania, schronienie i praca) sprawiają, że zdrowie przestaje być priorytetem dla wielu osób z tej grupy.

    Rynek narkotykowy i przemyt narkotyków

    Ukraina mierzy się również z narastającym problemem przestępczości narkotykowej. Liczba zarejestrowanych przestępstw związanych z nielegalnym obrotem narkotykami w celu sprzedaży wzrosła o 40,7% (z 10 162 w 2022 roku do 14 302 w 2023 roku). Liczba osób skazanych za przestępstwa narkotykowe wzrosła o 55,9% (z 7948 do 12 388). O 67% wzrosła liczba wykrytych nielegalnych laboratoriów narkotykowych. Wojna w Ukrainie zakłóciła istniejące i rozwijające się szlaki przemytu heroiny i kokainy przez ten kraj, co spowodowało spadek ich rozpowszechnienia i liczby przejęć w szerszym regionie. Przed 2022 roku Ukraina była znanym węzłem tranzytowym dla różnych narkotyków, a główne punkty wejścia stanowiły port w Odessie i lotnisko Boryspol. Na przykład co najmniej od połowy 2010 roku istniały bezpośrednie i pośrednie transporty kokainy (głównie drogą morską) z Ameryki Łacińskiej, głównie do portów w regionie Odessy. Wraz z trwającą wojną, przemytnicy starają się dostosowywać metody przemytu i zwiększają lokalną produkcję, aby zaspokoić popyt krajowy. Na przykład w 2022 roku kokaina, uważana za narkotyk elitarny w Ukrainie, była w przeważającej mierze w rękach krajowych dilerów i dystrybutorów, a nie przemytników transgranicznych. Ponadto w latach 2022–2023 przejęcia heroiny (w ilościach gramowych, a nie kilogramowych) w Ukrainie były bardzo ograniczone, co wskazuje na poważny spadek przepływów. Spadek ten zaobserwowano również w Europie, a także w Federacji Rosyjskiej i Azji Centralnej – jako skutek nie tylko międzynarodowych wydarzeń (w tym zakazu uprawy opium w Afganistanie), ale również, potencjalnie, wojny w Ukrainie. Niemniej jednak istnieją wyraźne oznaki wzrostu transgranicznego przemytu narkotyków syntetycznych i konopi indyjskich. Znaczny rozwój produkcji i przemytu narkotyków syntetycznych w Ukrainie jest stałym trendem w ostatnich latach, głównie ze względu na istniejącą wcześniej wiedzę technologiczną oraz rozwijający się rynek krajowy i inne znaczące rynki w regionie. Warto odnotować fakt, że ilości nowych substancji psychoaktywnych (NSP) oraz stymulantów typu amfetamina (ATS), przejętych w Ukrainie, potroiły się w latach 2019–2022, podczas gdy przejęcia opiatów spadły. Substancje te są w przeważającej mierze produkowane na potrzeby rynku krajowego. Potwierdza to wzrost liczby zgłoszonych nielegalnych laboratoriów – z 17 zlikwidowanych w 2019 roku do 102 w 2023 roku. Amfetamina zajmowała pierwsze miejsce pod względem produkcji w tych laboratoriach, z udziałem (malejącym) 82% w 2020 roku i 71% w 2022 roku. W 2023 roku najwięcej laboratoriów zlokalizowano w Kijowie i jego regionie oraz w obwodzie rówieńskim, gdzie liczba zlikwidowanych laboratoriów wzrosła z jednego w 2020 roku do 12 w 2023 roku. Specjalizowały się one głównie w produkcji amfetaminy i metamfetaminy.

    W Ukrainie obserwuje się trend wzrostu konsumpcji syntetycznych stymulantów, syntetycznych opioidów, nowych substancji psychoaktywnych (NSP) oraz słomy makowej. Szczególnie rynek NSP, a zwłaszcza syntetycznych katynonów rozszerzył się w 2021 roku, głównie wśród osób zażywających narkotyki drogą iniekcji. Prawdopodobnie wynika to z rozwoju internetowej sprzedaży i konsumpcji. Produkcja w Europie Wschodniej wydaje się wykorzystywać prekursory nieobjęte międzynarodową kontrolą. Po lutym 2022 roku przemyt syntetycznych katynonów i prekursorów do Ukrainy organizowany był przez zachodnie granice kraju z UE i Mołdawii, przy użyciu usług pocztowych i transportu drogowego. Trendy te utrzymywały się również w latach 2022−2023. Ekspansję katynonów w ostatnich latach ułatwiał rosyjskojęzyczny rynek darknetowy Hydra, który przed swoją likwidacją w kwietniu 2022 roku odpowiadał za 80-90% wszystkich sprzedaży narkotyków w darknecie. W przeciwieństwie do niemal wszystkich innych rynków darknetowych, sprzedaż narkotyków na Hydrze w latach 2018–2022 zdominowana była przez stymulanty – zwłaszcza katynony – a dopiero później konopie indyjskie i inne narkotyki.

    W miarę zamykania szlaków tranzytowych i spadku użycia heroiny, w Ukrainie wzrosło również spożycie innych substancji jako tańszych alternatyw. Użytkownicy przechodzą na niemedyczne stosowanie metadonu, który normalnie stosowany jest w leczeniu uzależnień jako terapia substytucyjna. Metadon był jednym z najczęstszych narkotyków dostępnych na nielegalnym rynku ukraińskim przed 2022 rokiem. Czterokrotny niemal wzrost cen detalicznych heroiny w 2022 roku sprawił, że stała się ona niedostępna dla wielu użytkowników, którzy przeszli na tańsze, łatwiej dostępne opioidy, kontynuując trend odchodzenia od heroiny obserwowany już wcześniej.

    W wyniku zakłóceń na rynku nielegalnych opiatów, nielegalny rynek metadonu w Ukrainie przeszedł na produkcję krajową w celu zaspokojenia lokalnego popytu. Działalność nielegalnych laboratoriów produkujących ten syntetyczny opioid jest regularnie rejestrowana. Część wyprodukowanego metadonu przemycana jest przez zorganizowane grupy przestępcze do sąsiednich krajów w celu dalszej odsprzedaży. Wydaje się jednak, że po 2022 roku skala przemytu za granicę jest ograniczona – prawdopodobnie z powodu rosnącego krajowego popytu, zamknięcia granic i działań wojennych na północnym wschodzie i wschodzie Ukrainy. Dane wskazują, że narkotyki syntetyczne są coraz częściej wykrywane wśród personelu wojskowego, co jest napędzane popytem na terenach frontowych. Dowody wskazują także, że zorganizowane grupy przestępcze angażują się głównie w przemyt narkotyków syntetycznych.

    Utrzymanie funkcjonującego systemu w czasie wojny

    Utrzymanie ciągłości usług w obszarze zdrowia publicznego i uzależnień było możliwe dzięki konsekwentnemu i spójnemu podejściu zgodnemu z wytycznymi WHO. System przeciwdziałania uzależnieniom w Ukrainie wzmocniono o następujące filary:

    • Standaryzacja opieki medycznej z wykorzystaniem protokołów opartych na dowodach naukowych.
    • Rozwój kwalifikacji personelu medycznego i opieki społecznej poprzez szkolenia i system podnoszenia kompetencji.
    • Budowa nowoczesnych systemów danych wspierających monitorowanie i podejmowanie decyzji.
    • Dostosowanie ram prawnych i regulacyjnych do standardów międzynarodowych.
    • Zapewnienie stabilnego i zrównoważonego finansowania.
    • Ścisła koordynacja międzysektorowa i efektywne zarządzanie na poziomie krajowym.

    Wojna przyniosła szereg wyzwań, które znacząco utrudniają zarówno kontrolę podaży substancji, jak i prowadzenie działań leczniczych oraz profilaktycznych. Nastąpiła:

    • Utrata kontroli państwa nad terytoriami okupowanymi oraz zanik funkcji regulacyjnych.
    • Zmiana tradycyjnych szlaków przemytu i rosnące ubóstwo wpływające na zachowania ryzykowne.
    • Znaczące pogorszenie zdrowia psychicznego ludności, sprzyjające używaniu substancji.
    • Wzrost konsumpcji tanich, syntetycznych substancji oraz nadużywanie leków farmaceutycznych.
    • Koncentracja usług w zakresie leczenia głównie na interwencjach ostrych, bez odpowiednich modeli długoterminowej opieki.

    Według danych z 2024 roku co piąta osoba korzystająca z opieki psychiatrycznej miała diagnozę związaną z używaniem substancji psychoaktywnych. Badania ESPAD potwierdzają także wzrost używania substancji wśród młodzieży. Aby zbudować nowoczesny, stabilny system profilaktyki i leczenia uzależnień, Ukraina wskazuje na kilka priorytetowych obszarów:

    • Inwestowanie w profilaktykę opartą na dowodach naukowych, szczególnie wśród młodzieży.
    • Traktowanie uzależnienia jako choroby przewlekłej wymagającej ciągłej, zintegrowanej opieki.
    • Zwalczanie stygmatyzacji poprzez kampanie informacyjne i edukację publiczną.
    • Rozwój kadr oraz wprowadzenie specjalizacji „addiktolog”2, zgodnej ze standardami międzynarodowymi.
    • Rozszerzanie dostępu do usług społecznościowych, programów środowiskowych i wsparcia rówieśniczego.

    W celu zapewnienia trwałości usług według ekspertów z Ukrainy konieczne są działania strukturalne i organizacyjne:

    • Wzmocnienie systemów danych i monitorowania, wspierających podejmowanie decyzji.
    • Rozszerzenie współpracy z partnerami międzynarodowymi, szczególnie z UE.
    • Optymalizacja zasobów poprzez wykorzystanie telemedycyny i narzędzi cyfrowych.
    • Stałe podnoszenie kwalifikacji pracowników ochrony zdrowia i służb społecznych.

    Podsumowanie

    Obecna sytuacja narkotykowa w Ukrainie wymaga kompleksowych reakcji w zakresie bezpieczeństwa, zdrowia, polityki społecznej i egzekwowania prawa, z uwzględnieniem aspektów naukowych, środowiskowych, społeczno-politycznych, technologicznych i międzynarodowych. Ułatwianie legalnego handlu jako takiego (szczególnie drogą lądową i kolejową) powinno nastąpić przy jednoczesnym ograniczaniu działań przestępczych. W ramach zwalczania przestępczości narkotykowej uwaga powinna zostać skoncentrowana na zwalczaniu nowych form przemytu, np. przez kurierów czy pocztę i promowanie innowacyjnych metod dochodzeniowych. W obszarze cyberprzestępczości warto zwrócić uwagą na szkolenie służb w zakresie dochodzeń internetowych w sprawach przestępstw związanych z narkotykami. Jednym z istotnych działań powinno być zwrócenie uwagi na nielegalne przepływy finansowe poprzez identyfikacje i przeciwdziałanie praniu pieniędzy pochodzących z przestępstw narkotykowych. W obszarze zdrowia publicznego istotne wydaje się zapewnienie dostępu do leczenia, rehabilitacji, profilaktyki HIV, pomocy psychologicznej oraz leczenia osób w zakładach karnych. Warto zwrócić uwagę na wzmocnienie współpracy między sektorem zdrowia, pomocy społecznej i innymi w oparciu o standardy etyczne.

    Ponadto jednym z elementów zmian może być promowanie etycznego leczenia i zapewnienie ciągłości opieki dla osób z uzależnieniami oraz usług dla grup wrażliwych np. tworzenie programów dla kobiet, młodzieży, osób wewnętrznie przesiedlonych.

    Pomimo pozytywnych zmian i zwiększonej uwagi międzynarodowej, jeśli obecne trendy nie zostaną skutecznie opanowane, nielegalna produkcja, używanie substancji psychoaktywnych oraz handel narkotykami mogą mieć potencjalnie destabilizujący wpływ na odbudowę Ukrainy – szczególnie biorąc pod uwagę ryzyko używania substancji psychoaktywnych wśród weteranów i przesiedlonych społeczności. Istnieje również zagrożenie, że produkowane w Ukrainie narkotyki zostaną wyeksportowane do dochodowych rynków w krajach UE. W Polsce odnotowano działania ukraińskich grup przestępczych zajmujących się m.in. nielegalną produkcją narkotyków, w tym odnotowano największe w UE laboratorium metadonu w krysztale, który nie jest w takiej formie używany przez polskich odbiorców. Dalsze trwanie wojny może zwiększyć podatność ludności lokalnej – zwłaszcza młodzieży, uchodźców, osób osadzonych oraz innych grup wrażliwych – na uzależnienia i inne ryzykowne zachowania.

    Podsumowując, Ukraina stoi obecnie przed poważnymi wyzwaniami związanymi z rosnącym używaniem substancji psychoaktywnych, leczeniem uzależnień i ograniczaniem szkód wśród osób używających narkotyków, a także z rosnącą przestępczością narkotykową, co wymaga pilnych działań strategicznych i systemowych. Jednakże warto podkreślić, że pomimo pełnoskalowej wojny oraz problemów gospodarczych system pomocy osobom uzależnionym cały czas funkcjonuje. Ukraińskie doświadczenia mogą być zatem pomocne w budowaniu systemu odporności państwa na sytuacje kryzysowe. W tym kontekście sukcesy i porażki w przeciwdziałaniu problemom uzależnień w Ukrainie byłyby przydatne do analizy potrzeb i wyzwań dla innych państw naszego regionu, które mogą, oby nie, spotkać się w przyszłości z podobnymi wyzwaniami.

  • Podsumowanie polskiej prezydencji w obszarze polityki narkotykowej Unii Europejskiej

    Polska prezydencja zakończyła się w czerwcu 2025 roku i była okresem intensywnej aktywności, której centrum stanowiły prace Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w Brukseli. To właśnie w tym gremium – odpowiedzialnym za kierowanie i zarządzanie unijną polityką narkotykową – Polska wyznaczyła kierunki półrocznej współpracy, koncentrując się zarówno na zagadnieniach redukcji popytu, jak i ograniczaniu podaży narkotyków, przy dużym nacisku na współpracę międzynarodową i strategiczne planowanie.

    Horyzontalna Grupa Robocza ds. Narkotyków (HDG) kieruje i zarządza pracami Rady UE w obszarze narkotyków. Grupa ta koordynuje unijne działania w zakresie ograniczania popytu i podaży narkotyków. Jej prace mają wielowymiarowe podejście: koordynacja, współpraca międzynarodowa oraz badania, monitorowanie i ocena.

    Główne zadania HDG to:

    • przygotowywanie Strategii i Planów Działania w obszarze narkotyków oraz monitorowanie ich wdrażania,
    • wymiana – w gronie państw członkowskich i państw trzecich – informacji o krajowych politykach narkotykowych i innych istotnych kwestiach dotyczących narkotyków, w tym redukcji popytu na narkotyki,
    • koordynacja działań państw członkowskich w UE i za granicą (np. na forum Komisji ds. Środków Odurzających w Wiedniu).

    Polska prezydencja zakończyła się w czerwcu 2025 roku1 i była okresem intensywnej aktywności, której centrum stanowiły prace Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w Brukseli2.To właśnie w tym gremium – odpowiedzialnym za kierowanie i zarządzanie unijną polityką narkotykową – Polska wyznaczyła kierunki półrocznej współpracy, koncentrując się zarówno na zagadnieniach redukcji popytu, jak i ograniczaniu podaży narkotyków, przy dużym nacisku na współpracę międzynarodową i strategiczne planowanie. Prezydencja wykorzystywała szeroką sieć partnerstw instytucjonalnych i geograficznych, współpracując m.in. z Agencją UE ds. Narkotyków (EUDA), Europolem, państwami trzecimi oraz organizacjami międzynarodowymi, takimi jak Komisja ds. Środków Odurzających ONZ (CND). W ramach prac HDG Polska wprowadziła temat wiodący związany z profilaktyką przestępczości i substancji psychoaktywnych, co stało się osią licznych debat, spotkań eksperckich i działań konsultacyjnych. Duży nacisk położono na kwestie jakości działań profilaktycznych. Prezydencja zorganizowała m.in. debaty dotyczące syntetycznych katynonów, Europejskich Standardów Jakości w Profilaktyce (EDPQS) oraz minimalnych standardów jakości w obszarze redukcji popytu. Szczególną uwagę poświęcono również problematyce przeciwdziałania przedawkowaniom oraz pracom nad przyszłą unijną Strategią Narkotykową. W tym kontekście Polska, działając wspólnie z partnerami z Trio Prezydencji – Danią i Cyprem – prowadziła szerokie konsultacje z Komisją Europejską i Sekretariatem Rady, kładąc fundamenty pod nowy strategiczny dokument UE.

    Znaczącym elementem polskiej prezydencji była aktywność w wymiarze dyplomacji europejskiej. Polska reprezentowała Unię Europejską w dialogach z kluczowymi regionami i państwami – od Brazylii, poprzez Ukrainę i Mołdawię, aż po Stany Zjednoczone i państwa Azji Centralnej. Szczególne znaczenie miała współpraca z regionem Ameryki Łacińskiej i Karaibów (CELAC), w ramach której Polska – jako współprzewodniczący Mechanizmu UE–CELAC – zorganizowała w Warszawie XXV Spotkanie Wysokiego Szczebla. Wydarzenie zgromadziło ponad 150 uczestników z blisko 50 krajów i potwierdziło silną pozycję Polski jako jednego z kluczowych koordynatorów unijnej polityki narkotykowej na arenie międzynarodowej.

    W ramach współpracy z systemem ONZ Polska aktywnie uczestniczyła w pracach Komisji ds. Środków Odurzających (CND), prezentując m.in. rezolucję dotyczącą bezpieczeństwa funkcjonariuszy likwidujących nielegalne laboratoria narkotyków syntetycznych, zgłoszoną w imieniu całej UE. Było to wyrazem nie tylko praktycznego podejścia Polski do problemu narkotyków syntetycznych, ale również wzmocnienia jej pozycji w obszarze międzynarodowych negocjacji politycznych.

    Jednym z kluczowych momentów prezydencji było także spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie, poświęcone metodologii strategii foresight jako narzędzia przyszłego planowania polityki narkotykowej UE. Zastosowanie tej perspektywy pozwoliło uczestnikom wskazać priorytety, które mogą w istotny sposób ukształtować kolejne etapy polityki antynarkotykowej na poziomie europejskim.

    Rezultaty polskiej prezydencji były nie tylko merytoryczne, ale również strukturalne. Opracowano i przyjęto konkluzje Rady dotyczące „Paktu o nowych narkotykach syntetycznych i nowych substancjach psychoaktywnych”, będącego jednym z najważniejszych dokumentów w obszarze walki z dynamicznie rozwijającym się rynkiem substancji syntetycznych. Pierwszy raz pakt został przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w 2011 roku. Liczne spotkania – organizowane w Brukseli, Wiedniu i Warszawie – umożliwiły zacieśnienie współpracy między państwami członkowskimi i partnerami międzynarodowymi, a Polska w trakcie półrocza stała się jednym z najważniejszych głosów kształtujących europejską politykę narkotykową.

    Polska prezydencja była zatem okresem intensywnej pracy, wielowymiarowej współpracy i znaczących rezultatów. Dzięki kompleksowemu podejściu – obejmującemu działania eksperckie, dyplomatyczne i strategiczne – udało się zarówno wzmocnić europejską koordynację w obszarze narkotyków, jak i podnieść rangę Polski jako jednego z głównych aktorów unijnej i międzynarodowej polityki narkotykowej.

    W ramach współpracy z systemem ONZ Polska aktywnie uczestniczyła w pracach Komisji ds. Środków Odurzających (CND), prezentując m.in. rezolucję dotyczącą bezpieczeństwa funkcjonariuszy likwidujących nielegalne laboratoria narkotyków syntetycznych, zgłoszoną w imieniu całej UE. Było to wyrazem nie tylko praktycznego podejścia Polski do problemu narkotyków syntetycznych, ale również wzmocnienia jej pozycji w obszarze międzynarodowych negocjacji politycznych.

    Jednym z kluczowych momentów prezydencji było także spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie, poświęcone metodologii strategii foresight jako narzędzia przyszłego planowania polityki narkotykowej UE. Zastosowanie tej perspektywy pozwoliło uczestnikom wskazać priorytety, które mogą w istotny sposób ukształtować kolejne etapy polityki antynarkotykowej na poziomie europejskim.

    Rezultaty polskiej prezydencji były nie tylko merytoryczne, ale również strukturalne. Opracowano i przyjęto konkluzje Rady dotyczące „Paktu o nowych narkotykach syntetycznych i nowych substancjach psychoaktywnych”, będącego jednym z najważniejszych dokumentów w obszarze walki z dynamicznie rozwijającym się rynkiem substancji syntetycznych. Pierwszy raz pakt został przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w 2011 roku. Liczne spotkania – organizowane w Brukseli, Wiedniu i Warszawie – umożliwiły zacieśnienie współpracy między państwami członkowskimi i partnerami międzynarodowymi, a Polska w trakcie półrocza stała się jednym z najważniejszych głosów kształtujących europejską politykę narkotykową.

    Polska prezydencja była zatem okresem intensywnej pracy, wielowymiarowej współpracy i znaczących rezultatów. Dzięki kompleksowemu podejściu – obejmującemu działania eksperckie, dyplomatyczne i strategiczne – udało się zarówno wzmocnić europejską koordynację w obszarze narkotyków, jak i podnieść rangę Polski jako jednego z głównych aktorów unijnej i międzynarodowej polityki narkotykowej.

  • Polska prezydencja w obszarze narkotyków – wyzwania i osiągnięcia

    W styczniu 2025 roku Polska objęła prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. W obszarze narkotyków prace polskiej prezydencji koncentrowały się przede wszystkim na koordynowaniu działań Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs – HDG), która co miesiąc spotykała się w Brukseli. W niniejszym artykule przedstawiamy wybrane działania polskiej prezydencji, które miały miejsce w kwietniu i maju tego roku.

    Grupa Robocza ds. Narkotyków w Brukseli

    Na kwietniowym spotkaniu Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków1(HDG) przedstawione zostały postępy w realizacji priorytetów prezydencji w oparciu o mapę drogową Komisji Europejskiej. Akcent położono na skuteczne narzędzia egzekwowania prawa, współpracę transgraniczną i wykorzystanie nowych mechanizmów zarządzania bezpieczeństwem wewnętrznym w UE. W trakcie tego spotkania omawiano także zagadnienie związane z przyszłą strategią narkotykową UE. Komisja Europejska przedstawiła strategie dotyczące bezpieczeństwa wewnętrznego oraz odporności UE na problem narkotyków. Przewidują one skuteczniejszą wymianę danych wywiadowczych, zwalczanie zagrożeń hybrydowych i zorganizowanej przestępczości oraz wzmocnienie roli UE jako partnera bezpieczeństwa na arenie międzynarodowej. Prezydencja polska zaprezentowała szczegółowy plan prac nad nową strategią narkotykową. W ramach kilku spotkań przygotowawczych wypracowano wraz sekretariatem Rady oraz przyszłą duńską prezydencją harmonogram prac nad nową europejską strategią, która ma być przygotowana do września 2025 roku. W planie pracy przewidziano cykl warsztatów tematycznych (kwiecień–wrzesień), wspólne prace KE i państw członkowskich oraz publikację raportu ewaluacyjnego obecnej strategii w czerwcu 2025 roku. Państwa członkowskie podkreśliły potrzebę utrzymania zrównoważonego podejścia (balanced approach), uwzględnienia unijnych wartości, które podkreślają, że w ramach przeciwdziałania problemowi narkotykowemu ważne są zarówno działania z zakresu redukcji podaży (zwalczanie przestępczości narkotykowej), jak również redukcji popytu (profilaktyka, leczenia oraz postrehabilitacja) oraz redukcji szkód. Wstępne wyniki ewaluacji obecnej strategii narkotykowej wskazują m.in. na: skuteczność działań w ograniczaniu podaży, narastający problem korupcji, kluczową rolę portów w przemycie kokainy oraz potrzebę poprawy mierzalności danych.

    Zespół polskiej prezydencji w Brukseli

    Spotkanie Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków w maju skupiło się na pracach nad nową strategią narkotykową UE. Przedstawiciele państw członkowskich, Komisji Europejskiej i agencji unijnych prowadzili dyskusje dotyczące kierunków rozwoju unijnej polityki narkotykowej. Państwa członkowskie pozytywnie oceniły dotychczasową strategię, wskazując jednak na potrzebę jej dostosowania do nowych wyzwań – w tym związanych z cyfryzacją, syntetycznymi substancjami i bezpieczeństwem geopolitycznym.

    Wśród głównych postulatów znalazły się:

    • potrzeba utrzymania obecnych filarów (redukcja popytu, redukcja podaży, redukcja szkód),
    • lepsza koordynacja i spójność działań na poziomie UE,
    • opracowanie mierzalnych, realistycznych wskaźników i celów,
    • większe uwzględnienie zdrowia psychicznego, perspektywy gender, ochrony środowiska oraz współpracy międzynarodowej,
    • rozważenie utworzenia nowego Planu Działania w obszarze redukcji popytu lub bardziej szczegółowej strategii,
    • konieczność bardziej systemowego podejścia do terapii dla użytkowników stymulantów.

    W trakcie spotkania HDG prezydencja przedstawiała sprawozdanie z 68. sesji Komisji ds. Narkotyków ONZ (CND). Tegoroczna sesja ONZ miała burzliwy przebieg, głównie z powodu nowego stanowiska USA, które sprzeciwiły się m.in. włączaniu Celów Zrównoważonego Rozwoju (SDG) ONZ do debat i rezolucji. Jednakże UE zachowała spójność i odegrała kluczową rolę w przyjmowaniu rezolucji, które odnosiły się do SDG. Zwrócono uwagę, że wybrano nowych członków z Europy Wschodniej do CND (m.in. Polskę, Litwę, Ukrainę). W trakcie kwietniowego i majowego spotkania trwały także intensywne prace nad przyjęciem dokumentu pt. „Pakt dotyczący narkotyków syntetycznych”. Zapowiedziano dalsze prace nad jego finalizacją.

    Omawiano również dialogi międzynarodowe, które zostały zorganizowane przez polską prezydencję. Reprezentowała ona UE w następujących wydarzeniach z innymi krajami:

    • Dialog UE–Brazylia: na spotkaniu w Wiedniu omówiono kwestie zwalczania produkcji i handlu narkotykami, nowe przepisy dotyczące profilaktyki i wykorzystania skonfiskowanych środków oraz działania w ramach wdrażania Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC).
    • Dialog UE–Azja Centralna: spotkanie odbyło się w Brukseli (16 kwietnia). Dyskusja dotyczyła m.in. przemytu narkotyków i prekursorów, wyzwań związanych z nowymi substancjami psychoaktywnymi i syntetykami oraz możliwości pogłębiania współpracy międzyregionalnej.

    Podczas dialogu UE–USA przedstawiono aktualne dane na temat sytuacji narkotykowej w USA (wzrost używania marihuany i opioidów, fentanyl i prekursory z Azji). Amerykańscy przedstawiciele zwrócili uwagę na konieczność dalszej współpracy z UE, zwłaszcza w zakresie zwalczania zagrożeń związanych z substancjami syntetycznymi i przemytu prekursorów chemicznych.

    Standardy jakości w Europie

    Jednym z celów polskiej prezydencji było promowanie standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki. Polska aktywnie brała udział w ich opracowaniu, dlatego też ten temat został ujęty w programie prac. W zakresie tych działań odbyła się na ten temat debata w ramach HDG. Od kilku dekad państwa członkowskie UE wdrażają różnorodne działania mające na celu przeciwdziałanie uzależnieniom – poprzez profilaktykę, leczenie oraz ograniczanie szkód. W tym kontekście ważne miejsce zajmują standardy jakości, które mają zapewnić skuteczność i spójność podejmowanych działań. Państwa członkowskie tworzyły własne podejścia i wytyczne, jednak pojawiła się potrzeba stworzenia wspólnych, europejskich standardów. Idea minimalnych standardów UE zyskała na znaczeniu w trakcie prac nad unijnym Planem Działań 2009–2012. Kolejne plany (2013–2016 oraz 2021–2025) rozwijały tę koncepcję, promując jej wdrażanie w takich obszarach, jak:

    • profilaktyka uniwersalna, selektywna i środowiskowa,
    • wczesna interwencja,
    • leczenie i rehabilitacja,
    • integracja społeczna oraz działania redukujące szkody.

    W 2014 roku podczas prezydencji włoskiej powstała grupa ekspertów, która zaproponowała 20 minimalnych standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki (5 dla profilaktyki, 5 dla redukcji szkód i 10 dla leczenia). Ich przyjęcie poprzedziły intensywne prace w ramach HDG oraz liczne konsultacje, które ujawniły różnice między państwami (m.in. obawy o możliwość utraty istniejących programów niedostosowanych do nowych wytycznych). Mimo to Rada UE przyjęła w 2015 roku konkluzje w sprawie wdrażania minimalnych standardów jakości. Od 2010 roku wdrażane są także Europejskie Standardy Jakości Profilaktyki Narkotykowej (EDPQS), które były podstawą do stworzenia minimalnych standardów dla profilaktyki.EDPQS jest kluczowym projektem wspierającym wdrażanie jakości w profilaktyce. EDPQS powstały w wyniku dwóch dużych międzynarodowych projektów, w których udział brała Polska:

    1. European Standards in Evidence for Drug Prevention (2008–2010) – celem było stworzenie ram jakości profilaktyki w oparciu o badania naukowe, przy wykorzystaniu metody Delphiego, grup fokusowych i testów terenowych. W projekcie uczestniczyło sześć krajów.
    2. Promoting Excellence in Drug Prevention – Phase II – skoncentrowano się na praktycznej implementacji poprzez m.in. narzędzia wspierające, szkolenia, wskaźniki i specjalistyczne publikacje.

    EDPQS zostały opracowane w formie cyklicznego modelu składającego się z ośmiu etapów i czterech zagadnień przekrojowych, stanowiąc strukturę planowania, wdrażania i oceny działań profilaktycznych. EDPQS są również częścią Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC) i były wykorzystywane w wielu krajach UE. Polska prezydencja kontynuowała prace belgijskiej prezydencji. W 2024 roku belgijska prezydencja zainicjowała ocenę wdrażania konkluzji Rady z 2015 roku i zaproponowała dalsze kroki, w tym:

    • zwiększenie zaangażowania i świadomości na temat znaczenia standardów,
    • stworzenie mapy drogowej dalszych działań,
    • udostępnienie praktycznych narzędzi wdrażania (EDPQS Toolkit, FENIQS-EU),
    • szkolenia dla praktyków i decydentów,
    • uwzględnienie głosu użytkowników i społeczeństwa obywatelskiego,
    • stałe monitorowanie i aktualizowanie standardów,
    • rozpoczęcie debaty nad tzw. idealnymi standardami jakości,
    • uwzględnienie tematu standardów w krajowych i unijnych programach badawczych.

    Unijna inicjatywa na rzecz minimalnych standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki ma na celu poprawę jakości opieki i działań profilaktycznych, zbliżenie praktyki do nauki i wzmocnienie spójności polityk krajowych i unijnych. Dalszy rozwój i skuteczna implementacja tych standardów zależy od zaangażowania państw członkowskich, współpracy międzynarodowej, edukacji, monitorowania oraz uwzględniania głosu praktyków i użytkowników systemów wsparcia. W trakcie dyskusji na HDG podkreślono znaczenie działań profilaktycznych opartych na dowodach naukowych, jak również europejskich i międzynarodowych standardów (EDPQS, UNODC/WHO), które służą podnoszeniu jakości usług i skuteczności programów m.in. w edukacji zdrowotnej i wspierania kompetencji życiowych. UNODC, EUDA i państwa członkowskie (m.in. Belgia, Czechy, Cypr) zaprezentowały własne doświadczenia i dobre praktyki we wdrażaniu europejskich standardów.

    Promocja Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC)

    Podczas majowego HDG w Brukseli jednym z głównych tematów spotkania był Europejski Program Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum – EUPC2). Jest to kompleksowy program szkoleniowy, którego zadaniem jest wspieranie specjalistów w realizacji wysokiej jakości, opartych na dowodach naukowych działań profilaktycznych w całej Europie. Program powstał w ramach szerszych działań na rzecz poprawy zdrowia publicznego i sytuacji społecznej, a jego głównym celem jest wzmocnienie kompetencji osób zaangażowanych w profilaktykę. Grupą docelową szkoleń są m.in. koordynatorzy działań profilaktycznych, specjaliści ds. profilaktyki oraz decydenci, liderzy opinii i twórcy polityk (tzw. DOPs – decision-, opinion- and policy-makers), których zakres obowiązków obejmuje również odpowiedzialność za programy profilaktyczne. W niektórych krajach grupa ta może obejmować także doświadczonych praktyków, którzy mają wpływ na podejmowanie decyzji i rozwój zawodowy. Osoby te mogą działać na poziomie lokalnym, regionalnym lub krajowym. Mogą to być również: liderzy organizacji pozarządowych zajmujących się profilaktyką, koordynatorzy w administracji regionalnej, urzędnicy samorządowi odpowiedzialni za strategie i zamawianie usług profilaktycznych, a także interesariusze i lokalne koalicje społeczne. EUPC jest ściśle powiązany z celami Strategii UE w zakresie narkotyków na lata 2021–2025, która uznaje profilaktykę za jeden z głównych filarów polityki narkotykowej. Strategia ta promuje wykorzystanie podejść opartych na dowodach naukowych oraz podkreśla znaczenie edukacji, szkoleń i budowania kompetencji wśród profesjonalistów. Program EUPC przyczynia się bezpośrednio do realizacji tych celów, dostarczając praktykom narzędzi i wiedzy niezbędnych do projektowania i realizacji skutecznych i etycznych programów profilaktycznych. EUPC może być realizowany na różne sposoby. Istnieje moduł przeznaczony do włączenia w szkolenia profilaktyczne prowadzone w środowisku akademickim oraz moduły szkoleniowe skierowane do decydentów, liderów opinii i twórców polityk (DOPs). W 2025 roku planowane jest wdrożenie wersji EUPC dla pracowników pierwszego kontaktu (frontline), w tym funkcjonariuszy organów ścigania (LEO), działających bezpośrednio w terenie.

    Główne elementy programu EUPC to m.in.:

    • Zrozumienie naukowych podstaw profilaktyki, w tym czynników ryzyka i ochronnych oraz zasad skutecznej profilaktyki.
    • Planowanie i wdrażanie programów profilaktycznych w oparciu o dane, diagnozę potrzeb i kontekst kulturowy.
    • Monitorowanie i ocena działań profilaktycznych w celu zapewnienia skuteczności, trwałości i ciągłego doskonalenia.
    • Standardy etyczne i zawodowe zapewniające poszanowanie, równość i integralność naukową w działaniach profilaktycznych.

    Program został opracowany przy wsparciu EMCDDA/EUDA i stanowi część szerszych, międzynarodowych działań na rzecz profesjonalizacji pracy profilaktycznej. Jest również zgodny z międzynarodowymi standardami opracowanymi m.in. przez Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC). Szkolenia oparte na programie EUPC są realizowane w wielu krajach europejskich i dostępne są w kilku językach. Zazwyczaj obejmują interaktywne warsztaty, analizy przypadków, dyskusje grupowe i ćwiczenia praktyczne, które pomagają uczestnikom wdrażać zdobytą wiedzę w praktyce.

    W trakcie spotkania w Brukseli przedstawiciele prezydencji, EUDA oraz delegacje z Cypru, Łotwy oraz Irlandii zaprezentowali informacje na temat wdrażania programu EUPC. Polska prezydencja przedstawiła wdrażanie programu EUPC w 2025 roku, w którym KCPU we współpracy z samorządami województw zorganizowało pięć szkoleń oraz jedno spotkanie podsumowujące szkolenia w Lublinie, Wrocławiu, Szczecinie, Łasku, Poznaniu oraz Warszawie. W ramach wdrażania EUPC KCPU współpracuje z samorządami wojewódzkimi oraz ekspertami wojewódzkimi. Dzięki wspólnym działaniom w 2025 roku przeszkolono łącznie ponad 100 osób. W efekcie Polska była w tym roku wiodącym krajem we wdrażaniu EUPC.

    Spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków w Warszawie

    W dniach 23–24 kwietnia 2025 roku w Warszawie odbyło się spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków (National Drug Coordinators – NDC) pt. „Wyzwania i możliwości dla nowej strategii narkotykowej”, zorganizowane przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom we współpracy z EUDA. W spotkaniu wzięli udział Koordynatorzy Krajowi ds. Narkotyków z całej Europy. Pierwszy dzień poświęcono pracom związanym z opracowaniem nowych ram strategicznych UE w zakresie narkotyków w celu przygotowania nowej unijnej strategii dotyczącej narkotyków. Drugiego dnia uczestnicy odwiedzili Międzynarodowe Centrum Szkoleniowe do Walki z Nielegalnymi Laboratoriami w Legionowie, gdzie mieli okazję zapoznać się z metodami skutecznego i bezpiecznego likwidowania nielegalnych laboratoriów syntetycznych substancji psychoaktywnych.

    Spotkanie oficjalnie otworzyli sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, Wojciech Konieczny, oraz dr Bogusława Bukowska z Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. W pierwszej części wydarzenia eksperci reprezentujący m.in. Europejską Agencję ds. Narkotyków (EUDA – Maria Moreiro), Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC – Camilla Contorni), Światową Organizację Zdrowia (WHO – Dévora Kestel), SCFD (Milutin Milošević) oraz Komisję Europejską (Jo de Cock) przedstawili prezentacje na temat aktualnych trendów i rozwoju sytuacji. Następnie odbyła się dyskusja panelowa z udziałem Laury d’Arrigo (Francja), Jörga Pietscha (Niemcy), Victora Sannesa (Niderlandy) oraz Jo de Cocka (Komisja Europejska) poprowadzona przez dr. Artura Malczewskiego.

    Dyskusje podczas spotkania w Warszawie jasno pokazały, że nowa strategia UE w sprawie narkotyków musi w równym stopniu uwzględniać działania na rzecz ograniczenia zarówno podaży, jak i popytu. UE mierzy się także z nowymi wyzwaniami, takimi jak przestępczość wspomagana cyfryzacją, sprzedaż narkotyków na szyfrowanych platformach internetowych i mediach społecznościowych czy też usługi przestępcze oferowane „na zamówienie”. Zjawiska te wymagają opracowania i wdrożenia skutecznych, kompleksowych odpowiedzi, w tym wzmocnienia współpracy operacyjnej. Istotne jest, aby działania nie ograniczały się jedynie do redukcji podaży, ale obejmowały również m.in. profilaktykę opartą na dowodach naukowych.

    W drugiej części spotkania przeprowadzono warsztaty foresightowe3, podczas których uczestnicy analizowali aktualne priorytety Strategii UE w sprawie narkotyków, rozważając ich dostosowanie do trzech przyszłościowych scenariuszy opracowanych przez EUDA. Uczestnicy zostali podzieleni na pięć warsztatowych grup roboczych, które były prowadzone przez ekspertów z EUDA, KCPU oraz 4CF. Zajęły się one następującymi zagadnieniami: analiza Strategii UE w sprawie narkotyków 2021–2025 w kontekście trzech scenariuszy „Uzależnienia 2040”, rozpoznanie wyzwań i możliwości polityki narkotykowej w obliczu tych scenariuszy i zapoznanie krajowych koordynatorów z narzędziami foresightu dla polityk publicznych. W efekcie warsztatów powstały pierwsze rekomendacje dotyczące nowej strategii narkotykowej, które zostały przedstawione na majowym spotkaniu grupy roboczej.

  • Redukcja popytu i podaży na narkotyki w Polsce – ostatnie dane

    W poprzednim numerze SIU przedstawiliśmy wyniki najnowszych ogólnopolskich badań dotyczących rozpowszechnienia używania narkotyków w populacji generalnej. W niniejszym chcielibyśmy uzupełnić obraz o dane dotyczące skali problemów związanych z używaniem narkotyków, opierając się na informacjach instytucji reagujących na problem. W artykule zostały przedstawione zarówno informacje na temat pomocy osobom uzależnionym (leczenie), jak również problemów związanych z używaniem narkotyków (zakażenia HIV oraz zgony).

    Dane z lecznictwa uzależnień na temat osób uzależnionych od narkotyków pokazują skalę problemów zdrowotnych związanych z używaniem narkotyków i dostępność tego typu leczenia. W tabeli 1. zostały zaprezentowane dane Narodowego Funduszu Zdrowia, prezentujące liczbę osób leczonych z powodu narkotyków, liczbę świadczeń oraz wartości rozliczonych jednostek. W 2022 roku leczeniem z powodu narkotyków objęto 63 023 osoby. Ponad 50 tys. osób było leczonych stacjonarnie, a 19 tys. korzystało z leczenia ambulatoryjnego. Niektóre z osób objęte były więcej niż jedną formą pomocy. Warto zwrócić uwagę, że liczba leczonych w 2022 roku osiągnęła najwyższą wartość od 2017 roku. W tym roku wartość jednostek rozliczeniowych wyniosła ponad 374 tys., z tego większą część stanowiły świadczenia stacjonarne: 278 070 009.

    Rok realizacjiTyp świadczeniaLiczba świadczeńLiczba pacjentów według identyfikatoraWartość rozliczonych jednostek rozliczeniowych
    2018świadczenia ambulatoryjne (porada)1 073 88344 95844 380 549
    świadczenia dzienne (osobodzień opieki dziennej)126 4552 24210 538 389
    świadczenia stacjonarne (osobodzień opieki stacjonarnej)1 169 49418 628153 774 262
    łącznie:56 437 208 693 200
    2019świadczenia ambulatoryjne (porada)1 136 13745 92048 761 415
    świadczenia dzienne (osobodzień opieki dziennej)131 3022 43311 415 186
    świadczenia stacjonarne (osobodzień opieki stacjonarnej)1 133 31017 805157 234 497
    łącznie:56 989217 411 099
    2020świadczenia ambulatoryjne (porada)1 238 12343 44455 304 981
    świadczenia dzienne (osobodzień opieki dziennej)116 4831 98010 333 637
    świadczenia stacjonarne (osobodzień opieki stacjonarnej)1 053 80015 809149 972 946
    łącznie:53 762215 611 563
    2021świadczenia ambulatoryjne (porada)1 316 10948 14859 192 423
    świadczenia dzienne (osobodzień opieki dziennej)133 1082 51012 282 208
    świadczenia stacjonarne (osobodzień opieki stacjonarnej)1 122 79217 511165 386 828
    łącznie:59 253236 861 459
    2022świadczenia ambulatoryjne (porada)1 422 31850 84276 240 667
    świadczenia dzienne (osobodzień opieki dziennej)143 6172 80119 824 879
    świadczenia stacjonarne (osobodzień opieki stacjonarnej)1 193 05419 038278 070 009
    łącznie:63 023374 135 554
    Tabela 1. Liczba osób z rozpoznaniem F11-F16, F18-F19 oraz liczba zrealizowanych świadczeń ambulatoryjnych, dziennych oraz stacjonarnych na rzecz rzeczonych pacjentów w latach 2018–2022

    Źródło: Dane Narodowego Funduszu Zdrowia.

    W ramach monitorowania problemu narkotyków i narkomanii KCPU zbiera dane z placówek leczniczych według jednego z głównych wskaźników Agencji Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA) – TDI (wskaźnik zgłaszalności do leczenia). Wśród osób podejmujących leczenie największą grupę stanowiły osoby zgłaszające się do leczenia z powodu syntetycznych stymulantów (45,5%), następnie marihuany i haszyszu (27,7%), a na trzecim miejscu opioidów (13,3%).

    Wykres 1. Zgłoszenia do leczenia w 2023 roku − narkotyk podstawowy (%) – wszyscy leczeni

    Źródło: Dane TDI − Treatment Demand Indicator (wskaźnik zgłaszalności do leczenia).

    Wykres 2. Zgłoszenia do leczenia − narkotyk podstawowy (%) – wszyscy leczeni

    Źródło: Dane TDI.

    Analizując trend dotyczący rodzaju substancji, z powodu których osoby podejmują leczenie, widać wzrost odsetka leczonych z powodu syntetycznych stymulantów z 36,8% (2018) do 45,5% (2023). W przypadku innych substancji odnotowujemy spadek odsetka osób podejmujących leczenie w latach 2018−2023, z wyjątkiem leków uspokajających i nasennych.

    Na wykresie 3. zostały przedstawione dane dotyczące rodzajów syntetycznych stymulantów, z powodu których osoby podejmują leczenie po raz pierwszy w życiu. Wśród osób leczonych z powodu narkotyków, leczący się z powodu narkotyków syntetycznych stanowią największą grupę. Na wykresie 3. widać, że wzrastają odsetki osób podejmujących leczenie z powodu metamfetaminy, syntetycznych katynonów oraz innych stymulantów, a spadają z powodu amfetaminy.

    Wykres 3. Zgłoszenia do leczenia z powodu syntetycznych stymulantów (%) – zgłaszający się po raz pierwszy

    Źródło: Dane TDI.

    Dane dotyczące zgonów związanych z narkotykami w Polsce gromadzone są przez Główny Urząd Statystyczny (GUS). Krajowa definicja zgonów związanych z narkotykami opiera się na kodach ICD 10: F11-12, F14-16, F19, X42, X62, Y12, X44, X64, Y14. Analizując najnowsze dostępne dane za 2022 rok, możemy zauważyć wzrost zgonów do 337 przypadków (289 przypadków w 2021 roku). Wzrosła zarówno liczba zgonów kobiet (ze 107 do 116), jak i liczba zgonów mężczyzn − ze 182 do 221. W 2022 roku średni wiek osób, które zmarły z powodu narkotyków wyniósł 46,5 lat i był niższy niż w roku 2021 (tabela 2). Najwyższy wskaźnik odnotowano w województwie śląskim − 1,73 zgony na 100 tys. mieszkańców (76 przypadków).

    Województwo20152016201720182019202020212022
    liczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnikliczbawskaźnik
    Dolnośląskie110,38160,5570,24150,52120,41120,42130,45150.52
    Kujawsko-pomorskie30,1440,19100,48120,5870,34120,58221,07231.13
    Lubelskie20,0930,1420,0920,0910,0510,0540,19140.68
    Lubuskie30,2930,2930,2960,5950,4970,7080,7970.70
    Łódzkie120,4890,36130,52210,85160,65150,62160,66241.03
    Małopolskie90,2750,15160,47160,47170,5080,23140,41120.35
    Mazowieckie1031,93711,33290,54190,35440,81290,53641,16651.20
    Opolskie000010,110,1080,8160,6140,4160.63
    Podkarpackie20,0920,0950,2480,3840,1970,3320,0940.19
    Podlaskie80,6760,560,540,34110,9380,6860,5120.17
    Pomorskie311,35271,17271,17190,82251,07210,89321,36341.46
    Śląskie310,68170,37320,7380,84350,77651,45581,29761.73
    Świętokrzyskie10,0810,0810,0800,0010,0830,24110,9020.17
    Warmińsko-mazurskie90,62120,83151,04161,12100,70120,85151,06231.64
    Wielkopolskie220,63100,29160,4670,2020,0640,1160,1770.20
    Zachodniopomorskie80,47181,05191,11150,88140,82191,13150,89231.36
    Polska2550,662040,532020,531990,522120,552290,602890,763370,89
    Tabela 2. Liczba zgonów spowodowanych narkotykami w Polsce, kody ICD-10: F11-12, F14-16, F19, X42, X62, Y12, X44, X64, Y14 (2015-2022) oraz wskaźnik na 100 tys. mieszkańców

    Źródło: Dane GUS.

    HIV wśród iniekcyjnych użytkowników narkotyków

    Od wprowadzenia systemu nadzoru nad HIV/AIDS w 1985 roku do końca 2023 roku w Polsce odnotowano 32 918 zakażeń wirusem HIV. Jedno na pięć zakażeń (6499, czyli 19,7%) wystąpiło wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji (PWID), w tym 4894 mężczyzn (75,3%) i 1549 kobiet (23,8%). W 56 przypadkach (0,9%) brakowało informacji na temat płci. W analizowanym okresie zdiagnozowano 4192 przypadki AIDS, z czego 38,8% (1628 przypadków) było związanych z osobami przyjmującymi narkotyki drogą iniekcji (PWID). Spośród nich zdecydowaną większość stanowili mężczyźni – 1288 (79,1%), a 340 (20,9%) kobiety. Długoterminowy spadek zakażeń podkreśla znaczącą zmianę w epidemiologii HIV (wykres 4), w której zażywanie narkotyków w formie iniekcji staje się mniej dominującym czynnikiem w nowych zakażeniach. Należy jednak zauważyć, że pomimo ogólnej tendencji spadkowej liczba przypadków HIV wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji w latach 2022 i 2023, powróciła do poziomu obserwowanego w 2017 roku. W 2023 roku wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji było 23 mężczyzn w wieku od 28 do 62 lat i 8 kobiet w wieku od 33 do 52 lat. Rozkład wieku lokalizuje jeden przypadek w grupie 20-29 lat, sześć przypadków w grupie 30-39 lat, siedem przypadków w grupie 40-49 lat, trzy przypadki w grupie 50-59 lat i jeden przypadek w grupie 60-69 lat.

    Wykres 4. Liczba nowych zakażeń wirusem HIV, w tym osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji (zgłoszone przypadki i wartość skorygowana w oparciu o brakujące dane na temat drogi zakażenia) wykrytych w latach 2003−2023

    Źródło: Zakrzewska K. (2024) – stan na 23 czerwca 2024 roku.

    Nielegalny rynek narkotyków

    Dane o ilości zabezpieczonych narkotyków zbierane przez Policję oraz Straż Graniczną pozwalają na przybliżone określenie sytuacji na polskim rynku narkotykowym. W tabeli 3. przedstawiono informacje z zakresu zabezpieczeń środków odurzających w latach 2016−2024. Według danych za 2023 rok, podobnie jak w latach poprzednich, narkotykiem konfiskowanym w Polsce w największych ilościach pozostaje marihuana, której zabezpieczona ilość w roku 2023 przekroczyła 4,2 tony. Ilość skonfiskowanej marihuany, pomimo kontynuacji trendu spadkowego rozpoczętego w roku 2022, pozostaje największą spośród wszystkich skonfiskowanych środków w kraju, wyraźnie wskazując na kluczowe znaczenie, obecność oraz dostępność marihuany na polskim rynku narkotykowym. W latach naznaczonych pandemią COVID-19 (2020−2022) odnotowano rekordowe ilości skonfiskowanych środków przez polskie służby, z kumulacją w 2021 roku, kiedy to zabezpieczono ponad 9 ton marihuany. Rok 2023 jest zatem rokiem statystycznie istotnym, gdyż ilość zabezpieczonej marihuany jest porównywalna z tymi raportowanymi w latach sprzed pandemii. Według danych CBŚP oraz KWP/KSP w 2023 roku wykryto i zlikwidowano łącznie 532 nielegalne miejsca uprawy konopi innych niż włókniste, co stanowi znaczny spadek w porównaniu z 2022 rokiem, kiedy zlikwidowano 952 nielegalne miejsca uprawy. Skonfiskowano łącznie 39 545 roślin konopi indyjskich (46 698 roślin skonfiskowanych w 2022 roku). Spośród wszystkich wykrytych plantacji ponad połowę (344 miejsca) stanowiły miejsca upraw wewnętrznych (typu in-door), podczas gdy uprawy zewnętrzne objęły 181 zlikwidowanych plantacji. Policja zlikwidowała 489 wszystkich upraw, a także skonfiskowała 14 224 krzewy konopi. Drugą grupą substancji mającą największy udział w polskim rynku narkotykowym są środki z grupy syntetycznych substancji psychostymulujących, takich jak: amfetamina, metamfetamina, ecstasy (MDMA) oraz w ostatnich latach syntetyczne katynony. Polska pozostaje jednym z głównych producentów amfetaminy, a także narkotyków syntetycznych w Europie. W 2023 roku zlikwidowano łącznie 83 nielegalne laboratoria (co stanowi znaczny wzrost w porównaniu z 60 nielegalnymi laboratoriami zlikwidowanymi w 2022 roku). Analogicznie do roku 2022, większość nielegalnych laboratoriów wykrytych i zlikwidowanych w 2023 roku produkowała nowe substancje psychoaktywne (45 laboratoriów wytwarzających syntetyczne katynony) i amfetaminę. Polska należy do kluczowych producentów amfetaminy oraz narkotyków syntetycznych w Europie. W 2020 i 2021 roku liczba zlikwidowanych laboratoriów produkujących katynony była porównywalna i wynosiła odpowiednio 13 i 14 takich miejsc. Jednak w 2022 roku Policja zlikwidowała ponad dwukrotnie więcej laboratoriów niż w poprzednich latach − łącznie 29. W 2023 roku liczba zlikwidowanych laboratoriów produkujących syntetyczne katynony osiągnęła nowy rekord – 45. Co najbardziej niepokojące, dane sugerują zwiększającą się wydajność produkcyjną tego typu miejsc. Produkcja syntetycznych katynonów odbywa się głównie przez wykorzystanie reakcji odpowiedniego bromoketonu z roztworem metyloaminy (substytucja nukleofilowa atomu bromu metyloaminą). Ponadto zaobserwowano, że w zależności od rodzaju użytego bromoketonu, 4-MMC, 3-MMC, 4-CMC lub 3-CMC mogą być wytwarzane naprzemiennie w tym samym laboratorium.

    Substancja20162017201820192020202120222023
    Haszysz (kg)32,91237,28313,2436,21994,5932,0379,9778,8
    Marihuana (kg)2569,410434259,83494,75315,69167,37280,44251,3
    Heroina (kg)9,02,58,821,5426,9119,513,912,6
    Kokaina (kg)448,881,1277,42247,83886,82133,5309,22153,2
    Amfetamina (kg)943,3582,41322,91676,51921,32000,81822,72055
    Metamfetamina (kg)17,925,630,9537,9303,1287,8106,6250,2
    MDMA (tabletki)149921,0112614,0218442,02601161645285312167890124738
    LSD (listek)166,0866,03544,01981,0––63884430
    Tabela 3. Konfiskaty narkotyków w Polsce w latach 2016–2023

    Źródło: Biuletyn Statystyczny EUDA, dane Komendy Głównej Policji oraz dane Straży Granicznej.

    Według tabeli 3. od 2020 roku ilość skonfiskowanej amfetaminy oscyluje na poziomie 2000 kg rocznie (1921,3 kg w 2020 roku, 2000,8 kg w 2021 roku i 1822,7 kg w 2022 roku). W 2023 roku zanotowano kontynuację tego trendu, a co ważniejsze, 2055 kg skonfiskowanej amfetaminy wyznaczyło nowy, najwyższy poziom rocznych udokumentowanych konfiskat. Liczby te w dużej mierze odzwierciedlają wcześniej wspomnianą zwiększającą się wydajność produkcyjną oraz rozwój technologiczny usprawniający proces produkcyjny.

    Po czteroletnim okresie spadających wskaźników konfiskat metamfetaminy, w 2023 roku Policja i Straż Graniczna skonfiskowały łącznie 250 kg metamfetaminy, co stanowi ponad dwukrotność całkowitej ilości skonfiskowanej w 2022 roku. Ten wzrost sugeruje, że metamfetamina, choć z pewnością nie jest jeszcze porównywalnie konkurencyjna z amfetaminą, osiąga stabilną pozycję na polskim rynku narkotykowym. W latach 2010−2018 średnia konfiskata tej substancji wyniosła ok. 20 kg, co wskazywało na stosunkowo mniejszy udział metamfetaminy w krajowym rynku narkotykowym, w porównaniu z innymi narkotykami syntetycznymi. Ponad siedemnastokrotny wzrost ilości zabezpieczonej metamfetaminy w 2019 roku w stosunku do 2018 roku wyraźnie obrazuje zmiany operacyjne zachodzące nie tylko wśród polskich producentów narkotyków syntetycznych, lecz także wśród krajów sąsiadujących. W ostatnich latach znacząco wzrosła rola Polski w łańcuchu produkcji i dystrybucji metamfetaminy. Na przestrzeni ostatnich kilku lat zaobserwowano zmianę charakterystyki produkcji metamfetaminy w sąsiadujących Czechach, gdzie produkcja metamfetaminy zmieniła się z produkcji na użytek własny i krajowy na produkcję na szeroką skalę z przeznaczeniem na rynek krajowy i zagraniczny, która prowadzona jest przez zorganizowane grupy przestępcze. Rola Polski w łańcuchu dostaw jest znacząca, gdyż to właśnie z naszego kraju prowadzony jest przemyt głównych prekursorów używanych do produkcji metamfetaminy – lekarstw zawierających efedrynę oraz pseudoefedrynę. MDMA to kolejny stymulant, w przypadku którego w 2023 roku odnotowano znaczny wzrost skonfiskowanych ilości. W 2023 roku Policja i Straż Graniczna skonfiskowały łącznie około 124 738 tabletek MDMA, co stanowi prawie dwukrotność ilości skonfiskowanej w poprzednim roku i zbliżoną do ilości odnotowanej przed 2021 rokiem.

    Syntetyczne katynony

    Jak już wspomniano, narasta problem syntetycznych katynonów w Polsce. Według Europejskiego Raportu Narkotykowego 2024 syntetyczne katynony są coraz częściej przemycane do Europy z Indii w dużych transportach. W 2022 roku w UE przechwycono 26,5 ton syntetycznych katynonów. Są one produkowane w dużych ilościach w Polsce − w roku 2024 zabezpieczono ich 19 437 kg. Biorąc pod uwagę ilości przechwyconych prekursorów chemicznych oraz zatrzymania prekursorów, wydaje się prawdopodobne, że prowadzona jest produkcja na dużą skalę zarówno na potrzeby rynku europejskiego, jak i być może innych regionów. Katynony są również sprzedawane wraz z innymi narkotykami lub jako ich substytuty, co może zwiększać ryzyko szkód zdrowotnych. W latach 2022 i 2023 unijny system wczesnego ostrzegania o nowych substancjach psychoaktywnych odnotował wzrost przypadków fałszywego oznaczania syntetycznych katynonów jako MDMA lub ich stosowania do fałszowania MDMA. EUDA podkreśliła w Europejskim Raporcie Narkotykowym, że stosowanie nielegalnych stymulantów może prowadzić do wielu problemów zdrowotnych, a substancje te nadal stanowią wyzwanie dla systemów monitorowania i decydentów politycznych. Częstsze iniekcje związane z używaniem stymulantów oraz potencjalnie znacznie poważniejsze powikłania zdrowotne z nich wynikające, oznaczają, że każdy wzrost spożycia, zwłaszcza wśród grup wrażliwych, może stanowić rosnące wyzwanie dla działań redukcji szkód oraz służb ratunkowych. Ponadto nielegalna produkcja w laboratoriach stanowi zagrożenie dla zdrowia publicznego i środowiska. Według raportu EUDA w 2022 roku zidentyfikowano 194 miejsca, w których porzucono odpady produkcji narkotyków. Strategia Unii Europejskiej w zakresie narkotyków określa kilka priorytetów dotyczących likwidacji przestępczości zorganizowanej związanej z narkotykami na terenie UE, przeciwdziałania nielegalnej produkcji syntetycznych narkotyków oraz zwalczania nielegalnego obrotu prekursorami narkotyków. Łańcuch dostaw syntetycznych katynonów to wysoce adaptacyjna i złożona sieć obejmująca wiele jurysdykcji, wykorzystująca luki w przepisach i egzekwowaniu prawa. Zorganizowane grupy przestępcze znajdują się w centrum tego nielegalnego przemysłu, organizując zaopatrzenie w prekursory chemiczne, produkcję w tajnych laboratoriach oraz dystrybucję w krajach członkowskich UE. Grupy te wykorzystują luki regulacyjne do nabywania przemysłowych prekursorów, takich jak metyloamina i pochodne 2-bromopropiofenonu i 2-bromowalerofofenonu. Substancje te, kluczowe dla syntezy katynonów, są często transportowane przez wiele krajów pod fałszywą dokumentacją. Ta praktyka błędnego etykietowania przesyłek utrudnia wykrycie i pozwala zorganizowanym grupom przestępczym działać z dużą bezkarnością. Europa Wschodnia stała się kluczowym punktem produkcji syntetycznych katynonów. Kilka czynników przyczynia się do tego trendu, w tym dostęp do chemikaliów przemysłowych, stosunkowo łagodne ramy regulacyjne oraz logistyczne zalety, takie jak bliskość rynków konsumenckich w Europie Środkowej i Zachodniej. W wielu przypadkach małe laboratoria są zakładane w odległych obszarach wiejskich, co utrudnia ich wykrycie przez policję. Laboratoria te często zmieniają lokalizację, co dodatkowo komplikuje wysiłki na rzecz ich likwidacji. W 2024 roku Centralne Biuro Śledcze Policji (CBŚP) we współpracy z ukraińskimi organami ścigania przeprowadziło jedną z największych operacji wymierzonych w produkcję syntetycznych katynonów i opioidów. Operacja ta doprowadziła do likwidacji ośmiu laboratoriów w Polsce i na Ukrainie, które zajmowały się produkcją mefedronu i Alpha-PVP. Policja przejęła 153 kg Alpha-PVP oraz znaczne ilości prekursorów i substancji chemicznych niezbędnych do produkcji tych substancji. Siedmiu członków kartelu odpowiedzialnego za proces produkcyjny zostało aresztowanych i tymczasowo zatrzymanych. Śledztwo ujawniło zaawansowane metody operacyjne, w tym korzystanie z zaszyfrowanej komunikacji oraz zdecentralizowanych zakładów produkcyjnych w celu uniknięcia wykrycia.

    Przestępczość narkotykowa

    W 2023 roku na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wszczęto łącznie 37 709 postępowań przygotowawczych, co stanowi stały roczny wzrost względem lat poprzednich (37 572 w 2022 roku i 36 050 w 2021 roku). Najwyższą liczbę postępowań na podstawie ustawy − łącznie 34 987 − odnotowano w odniesieniu do art. 62 (posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych) (wzrost z 34 563 w 2022 roku i 32 722 w 2021 roku). Artykuł 59 (udzielanie innej osobie środka odurzającego celem osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej) był źródłem drugiej największej liczby postępowań przygotowawczych wszczętych w 2022 roku – 705 (spadek z 799 postępowań w 2022 roku i dalszy spadek z 898 odnotowanych w 2021 roku). Trzecia co do wielkości liczba postępowań przygotowawczych pochodziła z postępowań wszczętych na podstawie art. 63 (nielegalna uprawa maku, konopi lub krzewu koki) − 639.

    W 2023 roku zarejestrowano łącznie 35 155 osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, co stanowi spadek w porównaniu z rokiem 2022 (36 591 podejrzanych). Patrząc na dane dotyczące wszczętych postępowań, to najwyższą liczbę podejrzanych w 2023 roku (31 577) (32 724 w 2022 roku i 32 197 w 2021 roku) stanowili podejrzani z art. 62 (posiadanie środków odurzających lub substancji psychotropowych), z czego 534 stanowili podejrzani z art. 62b (posiadanie nowych substancji psychoaktywnych) (722 w 2022 roku, 652 w 2021 roku). Większość podejrzanych z ustawy odnosi się do tego artykułu − 89,8% wszystkich podejrzanych w 2023 roku (89,4% w 2022 roku, 88,7% w 2021 roku).

    ArtykułUstawa z dn. 29.07.2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii (Dane za 2023 rok)
    Postępowania wszczętePrzestępstwa stwierdzonePodejrzani
    Art. 53 ust. 1429246
    Art. 53 ust. 267198143
    Art. 54 ust. 11027625
    Art. 54 ust. 2 pkt 11234
    Art. 54 ust. 2 pkt 2121
    Art. 55 ust. 111317760
    Art. 55 ust. 2234833
    Art. 55 ust. 3102264107
    Art. 56 ust. 1148781229
    Art. 56 ust. 215160
    Art. 56 ust. 32294 390936
    Art. 57 ust. 16173
    Art. 57 ust. 2246522
    Art. 58 ust. 13362108278
    Art. 58 ust. 2223860195
    Art. 59 ust. 150610 130730
    Art. 59 ust. 297814111
    Art. 59 ust. 31021 059108
    Art. 60100
    Art. 61125314
    Art. 62 ust. 128 02035 77524 895
    Art. 62 ust. 22 4263 2042 607
    Art. 62 ust. 338215 1823 541
    Art. 62b ust. 1669713496
    Art. 62b ust. 2515938
    Art. 63 ust. 1540762364
    Art. 63 ust. 27138
    Art. 63 ust. 392240150
    Art. 64 ust. 116137
    Art. 64 ust. 2264
    Art. 64 ust. 4210
    Art. 68500
    Tabela 4. Dane z 2023 roku dotyczące przestępczości narkotykowej: postępowania wszczęte, przestępstwa stwierdzone oraz podejrzani z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii

    Źródło: Dane Komendy Głównej Policji.

    Drugą najliczniej reprezentowaną grupą w statystykach Policji były osoby podejrzane z art. 56 (wprowadzanie do obrotu środków odurzających, substancji psychotropowych, nowych substancji psychoaktywnych lub słomy makowej, uczestniczenie w obrocie) − łącznie 1165 podejrzanych (1087 podejrzanych w 2022 roku). Podejrzani z tego artykułu stanowili około 3,31% wszystkich zarejestrowanych podejrzanych, odnotowując wzrost w porównaniu z 2022 rokiem, w którym grupa ta stanowiła 2,97% wszystkich podejrzanych.

    Czystość i stężenie narkotyków

    Na wykresie 5. zostały przedstawione dane Centralnego Laboratorium Kryminalnego Policji dotyczące zmian czystości amfetaminy oraz stężenia THC w marihuanie w latach 2005−2023. Dane te można interpretować w następujący sposób: im wyższa średnia zawartość składnika aktywnego, tym czystsza jest badana próbka. Od 2005 roku obserwujemy wyraźny spadek w średniej czystości amfetaminy w próbkach z handlu ulicznego − uległa ona zmniejszeniu z ponad 50% do 14,6%. W tym samym okresie czystość marihuany wzrosła z poziomu 1% do stabilnego poziomu 10%. Najnowsze dostępne dane wskazują jednak, że średnia czystość marihuany w Polsce odnotowała nowy najwyższy poziom − 13,01%. W przypadku amfetaminy miała miejsce odwrotna sytuacja, odnotowana czystość amfetaminy w 2023 roku osiągnęła nowy najniższy punkt w historii − 10,3%.

    Wykres 5. Czystość amfetaminy i stężenie THC w marihuanie zabezpieczonej przez policję w latach 2005–2023

    Źródło: Dane Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji.

    Podsumowanie

    Przedstawione dane wskazują na następujące tendencje w rozpowszechnieniu substancji psychoaktywnych:

    • wzrost liczby zgonów oraz nowych zakażeń HIV wśród iniekcyjnych użytkowników narkotyków,
    • ponad 60 tys. osób leczyło się z powodu problemów z narkotykami,
    • wśród osób podejmujących leczenie największą grupę stanowiły osoby zgłaszające się do leczenia z powodu syntetycznych stymulantów (45,5%), następnie marihuany i haszyszu (27,7%), a na trzecim miejscu opioidów (13,3%),
    • wzrasta w Polsce produkcja syntetycznych katynonów, których odnotowano rekordowe zabezpieczenia,
    • według danych z lecznictwa wzrasta odsetek osób, które podejmują leczenie z powodu tych narkotyków,
    • ponad 35 tys. osób było podejrzanych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii,
    • stężenia THC w marihuanie wzrosło do poziomu 13%.

  • Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej – plany i wyzwania

    W styczniu 2025 roku Polska objęła prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. W obszarze narkotyków prace polskiej prezydencji koncentrują się przede wszystkim na koordynowaniu działań Horyzontalnej Grupy ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs − HDG), która co miesiąc spotyka się w Brukseli.

    W spotkaniach Horyzontalnej Grupy ds. Narkotyków udział biorą przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Unii Europejskiej, jak również Rady Unii Europejskiej oraz Komisji Europejskiej. Obrady prowadzone są przez kraj sprawujący prezydencję. Od stycznia 2025 roku są to przedstawiciele Centralnego Biura Śledczego Policji i Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom1. Łącznie zostanie zorganizowanych kilkanaście spotkań w Brukseli oraz kilka wydarzeń w Wiedniu i w Warszawie. Niniejszy artykuł rozpoczyna serię publikacji, których celem będzie przedstawienie polskich działań w ramach polskiej prezydencji dotyczących problemu narkotyków. W pierwszym kwartale 2025 roku zorganizowano kilka spotkań HDG w Brukseli. 22 stycznia odbyło się pierwsze spotkanie grupy roboczej ds. narkotyków, na którym skoncentrowano się na przedstawieniu priorytetów polskiej prezydencji oraz na przygotowaniach do Komisji ds. Środków Odurzających ONZ. Na tym spotkaniu przedstawiono również pierwszą debatę tematyczną dotyczącą syntetycznych katynonów. Kolejne spotkanie grupy roboczej miało miejsce 11 lutego, a następne 15 marca. 12 lutego zorganizowaliśmy debatę tematyczną Unia Europejska – Ukraina z udziałem przedstawicielek Ministerstwa Zdrowia Ukrainy. W tym samym dniu odbyło się kolejne wydarzenie: spotkanie Unia Europejska – Ameryka Łacińska oraz kraje basenu Morza Karaibskiego. Działania w pierwszym kwartale zakończyło spotkanie grupy roboczej ds. narkotyków 5 marca w Brukseli oraz udział zespołu polskiej prezydencji w 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających ONZ.

    Priorytety polskiej prezydencji

    Polska prezydencja planuje odnowienie Paktu przeciwko narkotykom syntetycznym, który był po raz pierwszy przyjęty w trakcie pierwszej polskiej prezydencji w roku 2011. Podczas spotkań HDG wypracowywane było m.in. wspólne stanowisko UE na Komisję ds. Środków Odurzających ONZ (CND) dotyczące problemów narkotyków i narkomanii. Przygotowaliśmy również przemówienia unijne, które zostały wygłoszone m.in. podczas debaty otwierającej 68. sesję CND ONZ. HDG pełni kluczową rolę w koordynowaniu działań antynarkotykowych na poziomie UE oraz monitorowaniu wdrażania strategii antynarkotykowej. W ramach polskiej prezydencji tematem priorytetowym są syntetyczne opioidy oraz syntetyczne katynony, jak również profilaktyka przestępczości oraz profilaktyka substancji psychoaktywnych na poziomie lokalnym. Warto zwrócić uwagę, że w Unii Europejskiej najbardziej rozpowszechnionym stymulantem jest kokaina, której odnotowano rekordowe zabezpieczania – ponad 320 ton. Dlatego też w ramach naszej prezydencji zostaną przeprowadzone dwie debaty tematyczne na temat skali zagrożeń związanych z syntetycznymi katynonami. Ważnym elementem polskiej prezydencji jest także przygotowanie po raz pierwszy polskiej rezolucji „Bezpieczeństwo oficerów zabezpieczających nielegalne laboratoria”, która była procedowana w trakcie spotkań HDG w marcu 2025 roku. Zaplanowaliśmy także spotkania w Brukseli z kolejnymi państwami: USA, Brazylią, krajami Azji Centralnej, Mołdawią, co pozwoli na intensyfikację współpracy międzynarodowej w walce z produkcją i przemytem narkotyków syntetycznych oraz w promocji skutecznych działań profilaktycznych opartych na dowodach naukowych. Ważnym wydarzeniem naszej prezydencji będzie konferencja UE-CELAC (6–7 maja 2025 roku), jak również spotkanie wysokiego szczebla UE-CELAC (8 maja) i spotkanie krajowych koordynatorów ds. narkotyków 23–24 kwietnia 2025 roku w Warszawie na Stadionie Narodowym. Jego celem będzie m.in. rozpoczęcie wstępnych prac nad przygotowaniem europejskiej strategii narkotykowej.

    Debaty tematyczne dotyczące profilaktyki

    W ramach polskiej prezydencji Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom zorganizuje w Brukseli kilka debat tematycznych dotyczących profilaktyki przestępczości oraz substancji psychoaktywnych, standardów w profilaktyce, Europejskiego Programu Profilaktyki (EUPC), przeciwdziałania przedawkowaniu opioidów, jak również roli społeczności lokalnej w przeciwdziałaniu problemowi narkotyków. Pierwsza debata odbyła się w lutym 2025 roku i dotyczyła profilaktyki przestępczości.

    Profilaktyka przestępczości

    Jednym ze strategicznych priorytetów Strategii antynarkotykowej UE na lata 2021–2025 jest poprawa zapobiegania przestępczości. Działanie 9 Planu działań antynarkotykowych UE na lata 2021–2025 szczegółowo opisuje działania, które należy podjąć w celu realizacji tego priorytetu strategicznego, w tym promowanie i wspieranie najlepszych praktyk Europejskiej Sieci Zapobiegania Przestępczości (EUCPN) i innych projektów w celu zmniejszenia recydywy wśród młodych przestępców dokonujących czynów zabronionych w obszarze narkotyków; zachęcanie do realizacji kompleksowych strategii opartych na dowodach w obszarach, w których występuje wysoki poziom dostępności narkotyków i przestępczości związanej z narkotykami oraz wspieranie działań, które tworzą bardziej bezpieczne środowisko dla społeczności, w których istnieje wysoki poziom konsumpcji i sprzedaży narkotyków lub przestępczości związanej z narkotykami. Temat zapobiegania przestępczości został również poruszony w Komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie unijnej mapy drogowej na rzecz zwalczania handlu narkotykami i przestępczości zorganizowanej. Zgodnie z mapą drogową, multidyscyplinarne i międzyagencyjne podejście do zapobiegania przestępczości powinno obejmować ścisłą współpracę z władzami lokalnymi i społeczeństwem obywatelskim. Taka współpraca może pomóc zmniejszyć przestępczość poprzez budowanie barier ochronnych, podnoszenie świadomości wśród potencjalnych ofiar i wspieranie zagrożonych osób i społeczności w zakresie zmniejszenia ryzyka zaangażowania się ich w przestępstwa. Mapa drogowa podkreśla również potrzebę, aby decydenci i praktycy na szczeblu UE, krajowym i lokalnym łączyli się i wymieniali informacjami za pośrednictwem jasno wyznaczonych i sprawdzonych kanałów rozpowszechniania informacji i komunikacji. Państwa członkowskie, lokalni decydenci i praktycy powinni promować oparte na dowodach naukowych polityki i narzędzia zapobiegania przestępczości. W ramach HDG przeprowadzona została debata na temat zapobiegania werbowaniu dzieci i młodzieży przez sieci przestępcze (podczas belgijskiej prezydencji). W jej trakcie zaproponowano pewne możliwe działania następcze, w tym podnoszenie świadomości na szczeblu lokalnym na temat działań zapobiegawczych i podejścia systemowego. Podkreślono znaczenie wdrażania programów opartych na dowodach i najlepszych praktykach. W czasie debaty tematycznej HDG zaproponowaliśmy omówienie strategii profilaktycznych mających na celu zmniejszenie przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji. Profilaktyka i programy skupiające się na środowisku lokalnym mają na celu zminimalizowanie możliwości niezdrowych lub ryzykownych zachowań, zapewniając jednocześnie bezpieczniejsze alternatywy. Wyniki dyskusji pokazały, że ważne jest dalsze zbadanie dostępności i skuteczności interwencji mających na celu zapobieganie i zmniejszanie przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji. Warto wymienić, jakie podejścia mogą być zastosowane. Jedna z takich strategii obejmuje modyfikację środowiska lokalnego w sposób, który nieświadomie wpływa na zachowanie, uzupełniając bardziej tradycyjne podejścia, które polegają wyłącznie na dostarczaniu informacji. Wydaje się również ważne, aby wymienić się informacjami na temat programów prewencyjnych na poziomie lokalnym, mających za zadanie zapobieganie przestępstwom związanym z narkotykami. W ramach Strategii antynarkotykowej UE i Planu Działań na lata 2021–2025 polska prezydencja HDG chciałaby zaprosić delegacje do dzielenia się doświadczeniami, wiedzą i najlepszymi praktykami związanymi ze strategiami prewencyjnymi, aby wspólnie dążyć do zredukowania przemocy i przestępczości związanej z używaniem substancji w UE.

    Spotkanie ONZ w Wiedniu

    Polska delegacja składająca się również z pracowników KCPU wzięła udział w 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających Organizacji Narodów Zjednoczonych. Pierwszego dnia wygłoszone zostały m.in. przemówienia krajowe. Sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Wojciech Konieczny podkreślił w swoim wystąpieniu m.in., że podczas prezydencji Polska skoncentruje się na zwalczaniu zagrożeń związanych z syntetycznymi narkotykami, w szczególności opioidami i katynonami. Używanie narkotyków powinno być postrzegane w szerokiej perspektywie zagrożeń dla zdrowia publicznego. Dlatego ważne jest promowanie działań profilaktycznych i terapeutycznych opartych na wynikach badań naukowych. Na zakończenie wystąpienia została podkreślona rola organizacji pozarządowych w przeciwdziałaniu problemom narkotykowym i potrzeba zapewnienia organizacjom odpowiedniego wsparcia finansowego. Zespół polskiej prezydencji pracował przede wszystkim nad polską rezolucją „Safety of officers in dismantling illicit synthetic drug laboratories in particular those involving synthetic opioids”, ale również nad rezolucją Chile „Promoting comprehensive, scientific evidence-based and multisectoral national systems of drug use prevention for children”. Na zaproszenie WHO mieliśmy okazję porozmawiać m.in. na temat priorytetów polskiej prezydencji oraz możliwych obszarów współpracy. W trakcie godzinnego spotkania zaprezentowano polski system przeciwdziałania uzależnieniom. Jednym ze spotkań, które zorganizował zespół polskiej prezydencji w trakcie 68. sesji Komisji ds. Środków Odurzających, był dialog Unia Europejska – Brazylia. Podczas tego wydarzenia podkreślona została waga współpracy z Brazylią w obszarze redukcji popytu i podaży na narkotyki. W spotkaniu wzięli udział m.in. przedstawiciele Komisji Europejskiej, Sekretariatu Rady, EUDA oraz delegaci krajów członkowskich. Strona brazylijska podkreśliła wagę współpracy z krajami europejskimi. W Europie odnotowano rekordowe zabezpieczenia kokainy na ponad 320 ton, a jednym z krajów, z których kokaina trafia do Europy jest właśnie Brazylia. Obecnie prowadzone są w Brazylii prace nad zmianą legislacji dotyczącej narkotyków w kierunku polityki bardziej zorientowanej na zrównoważone podejście do problemu narkotykowego, m.in. dekryminalizacja posiadania marihuany na własny użytek. Brazylia aktywnie działa nie tylko w zakresie zwalczania przestępczości narkotykowej, ale również w obszarze profilaktyki substancji psychoaktywnych. Wdrażany jest Europejski Program Profilaktyki (European Universal Prevention Curriculum) ze wsparciem UE oraz np. program „Unplugged”. Polska delegacja z KCPU przedstawiła wypełnienie zobowiązania z 67. sesji CND na sesji plenarnej. Podczas tamtej sesji CND Polska zobowiązała się do zwiększenia alokacji finansowych i działań rzeczowych, mających na celu poprawę dostępu uchodźców wojennych do programów leczenia uzależnień. Warto zwrócić uwagę, że w latach 2022–2024 wydatki z budżetu państwa polskiego na leczenie uchodźców wojennych z Ukrainy cierpiących z powodu uzależnienia od narkotyków wzrosły o ponad 40%. Środki te zostały przeznaczone na leczenie i rehabilitację osób uzależnionych od narkotyków w ośrodkach leczniczych oferujących sprawdzone programy oparte na badaniach, leczenie substytucyjne, programy redukcji szkód, leczenie zakażeń HIV i wirusowego zapalenia wątroby typu C. Pod koniec 2024 roku zorganizowano ogólnopolską konferencję dla placówek ochrony zdrowia na temat skutecznych metod pomocy uchodźcom.

    W 2025 roku podczas 68. sesji CND ONZ zgłoszono sześć projektów rezolucji:

    1. Promoting comprehensive, scientific evidence-based and multisectoral national systems of drug use prevention for children (projekt autorstwa Chile).
    2. Promoting research on evidence-based interventions for the treatment and care of stimulant use disorders (projekt autorstwa Norwegii i Tajlandii).
    3. Complementing the United Nations Guiding Principles on Alternative Development (projekt autorstwa Niemiec, Peru i Tajlandii).
    4. Safety of officers in dismantling illicit synthetic opioid laboratories (projekt autorstwa Polski w imieniu państw członkowskich UE).
    5. Strengthening the global drug control framework: a path to effective implementation (projekt autorstwa Kolumbii).
    6. Tackling the impacts of drugs on the environment (projekt autorstwa Francji w imieniu państw członkowskich UE oraz Brazylii i Maroka).

    Wszystkie powyższe rezolucje zostały przyjęte w wyniku głosowania.

    Kalendarz polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej

    Spotkania w BrukseliData
    Posiedzenie Horyzontalnej Grupy Roboczej ds. Narkotyków (Horizontal Working Party on Drugs/HDG)22 stycznia
    Posiedzenie HDG11 lutego
    Posiedzenia HDG: Dyskusja tematyczna z Ukrainą12 lutego
    Posiedzenie HDG: UE oraz kraje Ameryki Łacińskiej i basenu Morza Karaibskiego (CELAC): Spotkanie dotyczące współpracy i wymiany doświadczeń12 lutego
    Posiedzenie HDG5 marca
    Posiedzenie HDG15 kwietnia
    Posiedzenie HDG/UE – Kraje Azji Centralnej: Dialog dotyczący narkotyków16 kwietnia
    Posiedzenie HDG21-22 maja
    Posiedzenie HDG/UE − US: Dialog dotyczący narkotyków22 maja
    Posiedzenie HDG11 czerwca
    Posiedzenie HDG: Dyskusja tematyczna z Mołdawią12 czerwca
    Spotkania w WiedniuData
    68. sesja Komisji ds. Środków Odurzających (Commission on Narcotic Drugs/CND)10-14 marca
    Spotkanie UE – Brazylia: Dialog dotyczący narkotyków12 marca
    Spotkania w WarszawieData
    Spotkanie Krajowych Koordynatorów ds. Narkotyków23-24 kwietnia
    COPOLAD roczne spotkanie6-7 maja
    XXV Spotkanie wysokiego szczebla UE oraz kraje Ameryki Łacińskiej i basenu Morza Karaibskiego (CELAC)8 maja

  • Jak rozpowszechnione jest używanie narkotyków w Polsce? Wyniki najnowszych ogólnopolskich badań

    W prezentowanym badaniu respondenci pytani byli między innymi o postrzeganą przez nich dostępność narkotyków. Prawie co piąta osoba określiła dostęp do marihuany lub haszyszu jako łatwy lub bardzo łatwy (22,2%), a co dziesiąta (9,1%) jako taki do amfetaminy.

    Od 2002 roku Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom1 realizuje ogólnopolskie badania na temat używania przez Polaków substancji psychoaktywnych. Jest to element monitorowania skali używania substancji psychoaktywnych w ramach współpracy z Agencją Unii Europejskiej ds. Narkotyków − EUDA z Lizbony. Badania mają na celu określenie skali zjawiska używania m.in. narkotyków. Ostatni pomiar został zrealizowany na przełomie 2023 i 2024 roku na reprezentatywnej próbie osób w wieku 15 lat i więcej. Badanie dotyczy kwestii drażliwych, które stanowią wyzwanie dla realizatorów tego typu pomiarów. Mimo że używanie narkotyków nie jest w Polsce karalne (wyjątek stanowi sytuacja dotycząca osób nieletnich), to ich posiadanie, udzielanie czy produkcja już tak.

    Porównywalność danych z wcześniejszych pomiarów jest ograniczona, ponieważ po raz pierwszy zastosowano metodologię CAPI oraz CAWI2. Wcześniejsze badanie zrealizowano tylko metodą CAPI. Ze względu na temat badania – zbierane były informacje wrażliwe, respondenci samodzielnie wypełniali te części kwestionariusza, które odnoszą się do ich zachowań i postaw odnośnie do używania substancji psychoaktywnych (narkotyków, alkoholu, tytoniu i „dopalaczy”) oraz innych wrażliwych informacji (dotyczy wywiadów realizowanych w metodologii CAPI). W CAWI z definicji wywiady realizowane były samodzielnie przez respondentów, bez obecności ankietera.

    Badanie zostało zrealizowane na sześciotysięcznej losowej próbie reprezentatywnej dla ogółu ludności Polski w wieku 15-85 lat. W ramach badania zrealizowana została próba N=4500 wywiadów w metodologii CAPI oraz N=1500 wywiadów w metodologii CAWI.

    W przypadku wywiadów realizowanych w metodologii CAPI próba miała charakter kwotowo-losowy i była dobierana z operatu adresowego TERYT. Warstwowanie uwzględniało wielkość miejscowości oraz rozmieszczenie terytorialne w ramach województw, a także płeć i wiek dobieranych osób. Podstawą warstwowania były dane demograficzne zawarte w publikacji GUS „Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym” (aktualne na 30.06.2023 roku).

    W przypadku wywiadów przeprowadzonych w metodologii CAWI próba miała charakter kwotowo-losowy i była dobierana z bazy panelu internautów. Kwoty w próbie odzwierciedlały strukturę populacyjną Polaków w wieku 15+ i obejmowały: wielkość miejscowości, płeć oraz wiek.

    Respondenci pytani byli o doświadczenia związane z używaniem poszczególnych, wymienionych z nazwy substancji w trzech przedziałach czasowych − w ciągu ostatnich 30 dni, 12 miesięcy oraz kiedykolwiek w życiu. Są to typowe przedziały będące europejskim standardem w badaniach ankietowych dotyczących substancji psychoaktywnych. Używanie substancji kiedykolwiek w życiu określa poziom eksperymentowania z narkotykami − respondenci mogli mieć jednorazowy kontakt z daną substancją lub używać narkotyku wiele lat przed badaniem. Pytanie to pozwala na uchwycenie używania większości narkotyków, których poziom rozpowszechnienia jest o wiele niższy w przypadku pytań o ostatnie 12 miesięcy lub 30 dni przed badaniem. Wyniki dotyczące używania w ciągu 12 miesięcy przed badaniem odnoszą się do tzw. aktualnego używania, natomiast używania w ciągu 30 dni – używania bieżącego. Wyniki zawarte w niniejszym artykule dotyczą badanych w wieku 15-64 lata, co jest zgodne ze standardem Agencji Unii Europejskiej ds. Narkotyków.

    Jakie narkotyki są najbardziej popularne?

    Używanie narkotyków chociaż raz w życiu zadeklarował ponad co piąty badany (21,1%) (tabela 1). Odsetek użytkowników jest znaczenie wyższy wśród mężczyzn (27%) niż kobiet (15,7%). Najpopularniejszym narkotykiem w Polsce jest marihuana i inne przetwory konopi indyjskich (19,1%). Co piąty badany mężczyzna (24,6%) oraz co siódma badana kobieta (14,1%) używali marihuany lub haszyszu kiedykolwiek w życiu. Na drugim miejscu pod względem popularności używania są nowe substancje psychoaktywne (3,1%), które są dwukrotnie bardziej popularne wśród mężczyzn (4,3%) niż kobiet (2,0%). Następna w kolejności jest amfetamina (3%). Odsetek użytkowników wśród mężczyzn (4,5%) jest trzykrotnie wyższy niż wśród kobiet (1,6%) w przypadku tego narkotyku. Tuż za podium najbardziej rozpowszechnionych nielegalnych substancji psychoaktywnych znalazła się ecstasy/MDMA (1,6%), gdzie różnice między płciami nie są już tak duże (mężczyźni 1,9%, kobiety 1,3%).

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznieDolna granica 95% przedziału ufności (łącznie)Górna granica 95% przedziału ufności (łącznie)
    Jakikolwiek narkotyk27,0%15,7%21,1%19,9%22,2%
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich24,6%14,1%19,1%18,0%20,2%
    Jakiekolwiek opioidy1,4%0,2%0,8%0,5%1,0%
    Heroina0,7%0,2%0,5%0,3%0,7%
    Kokaina i crack2,0%1,1%1,5%1,2%1,9%
    Kokaina2,0%1,1%1,5%1,2%1,9%
    Amfetamina4,5%1,6%3,0%2,5%3,4%
    Metamfetamina0,6%0,3%0,4%0,2%0,6%
    Ecstasy/MDMA1,9%1,3%1,6%1,2%2,0%
    LSD1,5%0,6%1,0%0,7%1,3%
    Grzyby halucynogenne1,5%0,6%1,0%0,7%1,3%
    GHB/GBL0,1%0,1%0,1%0,0%0,2%
    Substancje wziewne (np. kleje, farby)0,6%0,4%0,5%0,3%0,7%
    Sterydy anaboliczne0,5%0,0%0,3%0,1%0,4%
    Nowe substancje psychoaktywne4,3%2,0%3,1%2,6%3,6%
    Tabela 1. Odsetek badanych używających poszczególnych substancji psychoaktywnych w rozbiciu na płeć (wskaźnik używania kiedykolwiek w życiu 15-64 lata, pomiar z lat 2023/2024)

    Źródło: Dane KCPU.

    Lepszym wskaźnikiem uchwycenia aktualnej sytuacji epidemiologicznej jest pytanie o używanie w ciągu ostatnich 12 miesięcy przed badaniem (tabela 2). Używanie narkotyków chociaż raz w życiu zadeklarował ponad co dwudziesty badany (6,2%). Odsetek użytkowników jest znaczenie wyższy wśród mężczyzn (9,4%) niż kobiet (3,5%). Bardzo zbliżone odsetki odnotowujemy w przypadku przetworów konopi indyjskich (mężczyźni 8,5%, a kobiety 3,2%). Na drugim miejscu pod względem rozpowszechnienia używania są nowe substancje psychoaktywne (0,6%) oraz amfetamina (0,6%).

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznieDolna granica 95% przedziału ufności (łącznie)Górna granica 95% przedziału ufności (łącznie)
    Jakikolwiek narkotyk9,4%3,5%6,2%5,6%6,9%
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich8,5%3,2%5,7%5,0%6,3%
    Jakiekolwiek opioidy0,1%0,1%0,1%0,0%0,2%
    Heroina0,1%0,0%0,1%0,0%0,1%
    Kokaina i crack0,5%0,2%0,4%0,2%0,5%
    Kokaina0,5%0,2%0,4%0,2%0,5%
    Amfetamina1,0%0,3%0,6%0,4%0,9%
    Metamfetamina0,2%0,0%0,1%0,0%0,2%
    Ecstasy/MDMA0,3%0,1%0,2%0,1%0,3%
    LSD0,5%0,1%0,3%0,1%0,4%
    Grzyby halucynogenne0,2%0,1%0,2%0,0%0,3%
    Sterydy anaboliczne0,0%0,1%0,1%0,0%0,1%
    Nowe substancje psychoaktywne1,0%0,3%0,6%0,4%0,8%
    Tabela 2. Odsetek badanych używających poszczególnych substancji psychoaktywnych w rozbiciu na płeć (wskaźnik używania w ciągu ostatnich 12 miesięcy 15-64 lata, pomiar z lat 2023/2024)

    Źródło: Dane KCPU.

    Pytanie o używanie w ciągu ostatnich 30 dni pokazuje na częste używania substancji psychoaktywnych. Używanie narkotyków chociaż raz w tym okresie zadeklarowało 2,8% respondentów (tabela 3). Odsetek użytkowników jest znaczenie wyższy wśród mężczyzn (4,6%) niż kobiet (1,2%). Bardzo zbliżone wyniki odnotowujemy w przypadku marihuany i innych przetworów konopi indyjskich (2,6%). Wśród mężczyzn (4,4%) wyniki były czterokrotnie wyższe niż wśród kobiet (1,1%).

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznieDolna granica 95% przedziału ufności (łącznie)Górna granica 95% przedziału ufności (łącznie)
    Jakikolwiek narkotyk4,6%1,2%2,8%2,4%3,3%
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich4,4%1,1%2,6%2,2%3,1%
    Jakiekolwiek opioidy0,0%0,0%0,0%0,0%0,1%
    Heroina0,0%0,0%0,0%0,0%0,1%
    Kokaina i crack0,1%0,1%0,1%0,0%0,2%
    Kokaina0,1%0,1%0,1%0,0%0,2%
    Amfetamina0,4%0,1%0,3%0,1%0,4%
    Metamfetamina0,1%0,0%0,1%0,0%0,2%
    Ecstasy/MDMA0,1%0,0%0,1%0,0%0,1%
    LSD0,2%0,0%0,1%0,0%0,2%
    Grzyby halucynogenne0,0%0,0%0,0%0,0%0,1%
    GHB/GBL0,0%0,0%0,0%0,0%0,0%
    Substancje wziewne (np. kleje, farby)0,0%0,0%0,0%0,0%0,1%
    Nowe substancje psychoaktywne0,4%0,1%0,2%0,1%0,4%
    Tabela 3. Odsetek badanych używających poszczególnych substancji psychoaktywnych w rozbiciu na płeć (wskaźnik używania w ciągu ostatnich 30 dni 15-64 lata, pomiar z lat 2023/2024)

    Źródło: Dane KCPU.

    W tabeli 4 przedstawione zostały odsetki użytkowników narkotyków według grup wiekowych. Narkotyki są najbardziej popularne wśród 15-24-latków (12,5%). Czym starsze grupowy wiekowe, tym odsetki są niższe. W przypadku przetworów konopi indyjskich odsetek wyniósł 11,6% (15-24 lata).

    Nazwa substancji15–24 (łącznie)35–44 (łącznie)45–54 (łącznie)55–64 (łącznie)
    Jakikolwiek narkotyk12,5%7,1%3,2%1,5%
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich11,6%6,3%2,9%1,3%
    Jakiekolwiek opioidy0,3%0,2%0,0%0,0%
    Kokaina0,5%0,8%0,0%0,0%
    Amfetamina1,3%0,7%0,3%0,0%
    Metamfetamina0,2%0,1%0,0%0,0%
    Ecstasy/MDMA0,5%0,2%0,2%0,0%
    LSD/Grzyby halucynogenne0,8%0,3%0,4%0,0%
    Grzyby halucynogenne0,5%0,1%0,2%0,0%
    GHB/GBL0,2%0,0%0,0%0,0%
    Substancje wziewne (np. kleje, farby)0,2%0,1%0,0%0,1%
    Nowe substancje psychoaktywne1,1%0,8%0,3%0,2%
    Tabela 4. Odsetek badanych używających poszczególnych substancji psychoaktywnych według grup wiekowych (wskaźnik używania w ciągu ostatnich 12 miesięcy 15-64 lata, pomiar z lat 2023/2024)

    Źródło: Dane KCPU.

    Przyjrzyjmy się rozpowszechnieniu używania narkotyków wśród młodych dorosłych (tabela 5). W tej grupie ponad co dziesiąty respondent (11,2%) sięgnął po jakikolwiek narkotyk w ciągu ostatnich 12 miesięcy przed badaniem. Wśród badanych mężczyzn odnotowano, iż był to prawie co piąty badany. Najbardziej popularnymi narkotykami są przetwory konopi indyjskich (10,3%), amfetamina (1,3%) i nowe substancje psychoaktywne (1%).

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznieDolna granica 95% przedziału ufności (łącznie)Górna granica 95% przedziału ufności (łącznie)
    Jakikolwiek narkotyk18,7%5,3%11,2%9,6%12,8%
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich17,2%4,8%10,3%8,8%11,8%
    Jakiekolwiek opioidy0,2%0,1%0,1%0,0%0,3%
    Kokaina0,9%0,2%0,5%0,2%0,9%
    Amfetamina2,2%0,6%1,3%0,8%1,9%
    Metamfetamina0,5%0,1%0,3%0,0%0,5%
    Ecstasy/MDMA0,6%0,2%0,4%0,1%0,7%
    LSD/Grzyby halucynogenne1,2%0,4%0,7%0,3%1,2%
    Grzyby halucynogenne0,3%0,2%0,3%0,0%0,5%
    GHB/GBL0,0%0,1%0,1%0,1%0,2%
    Substancje wziewne (np. kleje, farby)0,0%0,1%0,1%0,1%0,2%
    Nowe substancje psychoaktywne1,8%0,4%1,0%0,5%1,5%
    Tabela 5. Odsetek badanych używających poszczególnych substancji psychoaktywnych według grup wiekowych (wskaźnik używania w ciągu ostatnich 12 miesięcy 15–34 lata, pomiar z lat 2023/2024)

    Źródło: Dane KCPU.

    Czy używanie narkotyków wzrasta?

    Analizę tendencji w zakresie używania narkotyków zaczniemy od przetworów konopi indyjskich. Na wykresie 1 przedstawiono zmiany w używaniu marihuany w ciągu ponad 20 lat wśród osób w wieku 15–34 lata. Najniższe odsetki użytkowników odnotowano w 2006 roku: 5,3%. Kolejny pomiar to duży wzrost do 17,1% (2010). Kolejne badania pokazują na zmniejszenie się skali używania. Najnowsze dane wskazały na wzrost z 7,8% (2018) do 10,3% rozpowszechnienia używania przetworów konopi indyjskich.

    Wykres 1. Używanie marihuany oraz haszyszu w ciągu ostatniego roku wśród osób w wieku 15–34 lata (%)

    Źródło: Dane KCPU.

    Wskaźnik używania amfetaminy w ciągu całego życia wykazuje znaczne wahania. Zaczyna się od 1,7% w 2002 roku i stale rośnie, osiągając szczyt na poziomie 4% w 2010 roku. Po osiągnięciu tego szczytu wskaźniki wykorzystania gwałtownie spadają do 1,7% w 2014 roku, a następnie nieco rosną do 2,4% w 2018 roku. Jednakże zauważalne jest odrodzenie się w 2024 roku, przy wzroście spożycia amfetaminy do 3,1%. Tendencja ta sugeruje charakter cykliczny, przy czym spożycie amfetaminy początkowo gwałtownie wzrosło, następnie spadło, a na koniec wykazywało oznaki ponownego wzrostu.

    Używanie kokainy pozostaje najniższe spośród trzech stymulujących narkotyków na przestrzeni lat, ale wykazuje stałą tendencję wzrostową. Począwszy od zaledwie 0,4% w 2002 roku, używanie kokainy stopniowo rośnie, osiągając 1,4% w 2014 roku. W 2018 roku następuje niewielki spadek, kiedy używanie kokainy spada do 0,7%, ale do 2024 roku ponownie wzrasta do 1,3%. Wskazuje to na powolny, ale stały wzrost używania kokainy, pomimo przejściowych spadków.

    Zażywanie ecstasy przebiega według wyraźnego wzoru, przypominającego krzywą dzwonową. Wskaźnik używania ecstasy wzrósł z 0,6% w 2002 roku do 3,4% w 2010 roku, co oznacza gwałtowny wzrost. Jednak po osiągnięciu tego szczytu zażywanie ecstasy znacznie spadło, do 1,7% zarówno w 2014 roku, jak i w 2018 roku. W 2024 roku nastąpił niewielki wzrost do 1,6%, choć pozostaje on znacznie poniżej wartości szczytowej z 2010 roku. Ten wzór sugeruje, że ecstasy przeżywała okres dużej popularności, po której nastąpił trwały spadek i jedynie niewielki wzrost popularności w ostatnich latach.

    Ogólnie rzecz biorąc, dane wskazują, że rok 2010 był rokiem szczytowego spożycia amfetaminy i ecstasy, po czym ich spożycie spadło. Zażywanie kokainy, choć mniej rozpowszechnione, z biegiem lat stopniowo wzrosło. Do 2024 roku używanie zarówno amfetaminy, jak i kokainy wykaże ponowną tendencję wzrostową, podczas gdy ecstasy pozostanie stosunkowo stabilna, z niewielkim wzrostem.

    Wykres 2. Używanie kiedykolwiek w życiu stymulantów wśród osób w wieku 15-64 lata

    Źródło: Dane KCPU.

    Jaka jest dostępność narkotyków?

    Badani pytani byli także o postrzeganą dostępność narkotyków. W tabeli 6 przedstawione zostały odsetki badanych, którzy zadeklarowali dostęp jako łatwy lub bardzo łatwy. Prawie co piąty badany określił dostęp do marihuany lub haszyszu jako łatwy lub bardzo łatwy (22,2%), a co dziesiąty (9,1%) jako taki do amfetaminy.

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznie
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich25,6%19,0%22,2%
    Heroina5,5%3,6%4,5%
    Kokaina6,9%5,0%5,9%
    Amfetamina11,1%7,4%9,1%
    Metamfetamina7,6%5,4%6,4%
    Ecstasy8,0%5,5%6,7%
    Tabela 6. Postrzegana łatwość zdobycia narkotyków – odsetek odpowiedzi „dość łatwo” lub „bardzo łatwo”. Wszyscy dorośli (15-64 lata)

    Źródło: Dane KCPU.

    Według najnowszych dostępnych danych EUDA średnia rozpowszechnienia używania marihuany w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy wśród populacji ogólnej w Europie wyniosła ok. 5,9%. Odsetek zaraportowany w Polsce jest niewiele niższy niż średnia wyliczona dla krajów europejskich i jest zbliżony do wskaźników raportowanych w Norwegii (5,5%) czy Słowenii (5,9%). Biorąc pod uwagę kraje z Polską sąsiadujące, to używanie w naszym kraju jest wyższe niż na Litwie (2,7%) oraz Słowacji (5,4%), aczkolwiek zdecydowanie niższe niż w Niemczech (7,1%) czy w Czechach (11,1%).

    Wykres 3. Używanie marihuany w ciągu ostatniego roku przez osoby w wieku 15-64 lata (%)

    Źródło: Dane KCPU oraz Biuletyn statystyczny EUDA, 2024.

    Wyższe odsetki osób deklarujących dostęp do narkotyków jako łatwy lub bardzo łatwy odnotowano w przypadku grupy wiekowej 15–34 lata. Co trzeci badany (33,6%) wskazał na taką dostępność w przypadku przetworów konopi indyjskich, a w przypadku amfetaminy co siódmy (14,6%).

    Wykres 4. Używanie marihuany w ciągu ostatniego roku przez osoby w grupie wiekowej 15–34 lata (%)

    Źródło: Dane KCPU oraz Biuletyn statystyczny EUDA, 2024.

    Wśród grupy młodych dorosłych średnie rozpowszechnienie używania marihuany w ciągu ostatnich 12 miesięcy w Europie wyliczono na ok. 12,1%. Na tle reszty krajów europejskich Polska wraz z Litwą (8,8%) czy Słowacją (10,2%) notuje rozpowszechnienie używania zdecydowanie poniżej średniej europejskiej. Ponadto dane wskazują na ponad dwukrotnie wyższe niż w Polsce rozpowszechnienie używania marihuany w ciągu ostatnich 12 miesięcy w krajach, takich jak Czechy (22,9%; najwyższy odsetek odnotowany w Europie) czy Włochy (21,5%).

    Nazwa substancjiMężczyźniKobietyŁącznie
    Marihuana i inne przetwory konopi indyjskich36,5%31,3%33,6%
    Heroina9,0%5,4%7,0%
    Kokaina11,3%7,6%9,2%
    Amfetamina18,2%11,7%14,6%
    Metamfetamina12,9%8,4%10,5%
    Ecstasy13,4%8,0%10,4%
    Tabela 7. Postrzegana łatwość zdobycia narkotyków – odsetek odpowiedzi „dość łatwo” lub „bardzo łatwo”. Młodzi dorośli (15–34 lata)

    Źródło: Dane KCPU.

    Podsumowanie

    Prezentowane badanie wskazuje na wzrost używania narkotyków, przede wszystkim marihuany i haszyszu. Warto jednak zwrócić uwagę, że Polska w przypadku rozpowszechnienia używania przetworów konopi indyjskich plasuje się w okolicy średniej europejskiej i odsetki użytkowników są o wiele niższe niż wśród naszych południowych sąsiadów w Czechach. Wyniki badania ESPAD realizowane w tym roku pokażą, czy wzrosty dotyczą również młodzieży.

  • Polska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej – szanse i wyzwania

    W styczniu 2025 roku Polska obejmie prezydencję w Radzie Unii Europejskiej. Pracownicy Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom weszli w skład zespołu polskiej prezydencji i wraz z pracownikami Centralnego Biura Śledczego Policji1 będą zajmować się organizacją kilkunastu spotkań w Brukseli. Realizowane będą również dwa wydarzenia w Warszawie. Polska prezydencja będzie trwała sześć miesięcy i zakończy się w czerwcu.

    Od kilku miesięcy trwają intensywne prace nad zaplanowaniem wydarzeń, w ramach których trwa współpraca przede wszystkim z sekretariatem Rady UE. Horyzontalna Grupa ds. Narkotyków (HDG) spotyka się co miesiąc w Brukseli. W jej skład wchodzą przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich Unii Europejskiej. W trakcie spotkań wypracowywane jest m.in. wspólne stanowisko UE na Komisję ds. Środków Odurzających (CND) dotyczące problemów narkotyków i narkomanii. Warto zwrócić uwagę, że jako jedna z niewielu grup roboczych HDG operuje na dwóch polach − polityki zdrowotnej i bezpieczeństwa publicznego, łącząc działania antynarkotykowe z ochroną zdrowia publicznego. HDG pełni kluczową rolę w koordynowaniu działań antynarkotykowych na poziomie UE oraz monitorowaniu wdrażania strategii antynarkotykowej, co obejmuje szereg zadań o szerokim zasięgu. W ramach HDG przygotowane są strategie antynarkotykowe, plany działań UE oraz inne istotne dokumenty w zakresie narkotyków, stanowiące fundament polityki unijnej w tej dziedzinie. Tworzenie tych dokumentów pozwala na jednolite podejście do problemu narkotyków i wyznaczanie wspólnych priorytetów oraz mierzalnych celów, umożliwiając efektywne działanie na poziomie krajowym i międzynarodowym. W ramach HDG prowadzona jest także wymiana informacji na temat krajowych polityk antynarkotykowych oraz problematyki związanej z narkotykami pomiędzy państwami członkowskimi oraz krajami spoza UE. HDG ułatwia transfer wiedzy, najlepszych praktyk oraz informacji o nowych zagrożeniach, co pozwala na lepszą synchronizację działań i szybszą reakcję na pojawiające się problemy. W efekcie HDG uwzględnia zarówno aspekty związane z bezpieczeństwem (zwalczanie przestępczości narkotykowej i nielegalnej produkcji narkotyków), jak i zdrowiem publicznym (profilaktyka, leczenie uzależnień, redukcja szkód). Interdyscyplinarność pozwala HDG na całościowe podejście do problemu narkotyków, angażując ekspertów z obu dziedzin i umożliwiając tworzenie spójnej polityki na poziomie UE.

    W ramach polskiej prezydencji tematem priorytetowym będą syntetyczne opioidy oraz syntetyczne katynony, jak również profilaktyka przestępczości oraz profilaktyka substancji psychoaktywnych na poziomie lokalnym. W trakcie spotkań w Brukseli planowana jest wymiana doświadczeń na temat wdrażania standardów jakości w redukcji popytu na narkotyki oraz promocja szkoleń osób zajmujących się profilaktyką, realizowanych w ramach Europejskiego Programu Profilaktyki (EUCP). W trakcie debat tematycznych chcemy dyskutować nad rolą samorządu lokalnego w profilaktyce i pokazać dobre praktyki w profilaktyce.

    Podczas polskiej prezydencji odbędzie się 68 sesja Komisji ds. Środków Odurzających. Strona polska przygotowała tekst rezolucji „Bezpieczeństwo oficerów zabezpieczających nielegalne laboratoria”, który będzie procedowany w trakcie spotkania Komisji w marcu 2025 roku.

    W czasie polskiej prezydencji zaplanowano dialogi z państwami trzecimi: Ukrainą, USA, Brazylią, krajami Azji Centralnej, Mołdawią, krajami Ameryki Południowej oraz basenu Morza Karaibskiego (kraje CELAC), co pozwoli na intensyfikację współpracy międzynarodowej w walce z produkcją i przemytem narkotyków syntetycznych oraz promocji skutecznych działań profilaktycznych.

    Ważnym wydarzeniem będzie konferencja UE-CELAC (6-8 maja 2025 roku) i spotkanie krajowych koordynatorów ds. narkotyków 23-24 kwietnia 2025 roku w Warszawie na Stadionie Narodowym. Jego celem będzie m.in. rozpoczęcie wstępnych prac nad przygotowaniem europejskiej strategii narkotykowej.

    Przypisy

  • Sytuacja dotycząca opioidów w Polsce

    Oszacowanie problemowych użytkowników opioidów w Polsce wskazuje na liczbę około 15 tys. osób, co daje wskaźnik 0,55 osoby na 1000 mieszkańców. Skala problemów związanych z opioidami w naszym kraju jest jedną z najmniejszych w Europie.

    Jedną z głównych przyczyn kryzysu opioidowego w Stanach Zjednoczonych było nadmierne przepisywanie leków opioidowych w celach przeciwbólowych. Od 2015 roku na rynku w Stanach Zjednoczonych zaczęły się pojawiać syntetyczne opioidy, które są bardzo mocne i bardzo tanie. W ostatnich latach ich użytkownicy sięgają przede wszystkim po substancje, które są na czarnym rynku, np. fentanyl i jego pochodne. Opoidy dostają się na rynek Stanów Zjednoczonych różnymi kanałami, zarówno legalnymi, jak i nielegalnymi. Są legalnie produkowane i przepisywane przez pracowników służby zdrowia do leczenia bólu, jednak leki na receptę mogą również być przekazywane nielegalnie i może to nastąpić poprzez fałszywe recepty lub kradzieże z aptek. Opioidy są często przemycane do Stanów Zjednoczonych fizycznie przez granicę lub za pomocą międzynarodowej poczty. Organizacje przemytnicze mogą stosować zaawansowane metody w celu ukrycia narkotyków w kontenerach, pojazdach lub za pomocą kurierów. Fentanyl i pochodne trafiają do Stanów Zjednoczonych z Chin bezpośrednio lub przez granicę z Meksykiem. Źródłem kupna opioidów są nielegalne internetowe rynki na dark webie, gdzie transakcje są anonimowe i trudne do śledzenia, a sprzedawcy mogą wysyłać narkotyki do kupujących za pośrednictwem poczty lub kurierów. Zwalczanie napływu opioidów do Stanów Zjednoczonych wymaga wieloaspektowego podejścia, w tym działań organów ścigania w celu rozbijania grup przemytniczych, zwiększania środków bezpieczeństwa granic, wprowadzania kontroli regulacyjnych dotyczących przepisywania leków na receptę i inicjatyw zdrowia publicznego w celu zapobiegania nadużywaniu i uzależnieniu od opioidów. Jak już wspomniano, kryzys opioidowy w Stanach Zjednoczonych był spowodowany nadmiernym przepisywaniem opioidów przez lekarzy. Również Kanada stoi w obliczu poważnego problemu przedawkowania opioidów, chociaż nie występowało w niej zjawisko nadmiernego przepisywania leków opioidowych.

    Używanie opioidów w populacji generalnej w Polsce

    Najbardziej popularnymi nielegalnymi substancjami w Polsce wśród osób badanych w ramach ogólnopolskich reprezentatywnych badań była marihuana i haszysz, czyli przetwory konopi indyjskich. Do kontaktów z konopiami indyjskimi kiedykolwiek w życiu przyznało się 12,1% badanych według badania z przełomu roku 2018/2019. W przypadku heroiny odsetek wyniósł 0,8% w 2018/2019 roku, a według badania z roku 2010 – 0,2%. Obydwa pomiary odnotowały wyniki dotyczące używania opioidów na bardzo niskim poziomie. Wyniki badań wśród młodzieży (18 lat) Fundacji CBOS i Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii także wskazują na niewielki poziom używania heroiny (tabela 1). Według ostatniego pomiaru wynik wyniósł 1,2% (2021, używanie kiedykolwiek w życiu), a w przypadku marihuany 36,2%.

    Rok200820102013201620182021
    Odsetek1,31,91,61,91,81,2
    Tabela 1. Odsetek 18-latków deklarujących używanie heroiny – badanie „Młodzież” Fundacji CBOS i KBPN

    Źródło: Fundacja CBOS.

    Szacowanie liczby problemowych użytkowników

    Oszacowanie problemowych użytkowników opioidów w Polsce wskazuje na liczbę około 15 tys. osób (wykres 1), co daje wskaźnik 0,55 osoby na 1000 mieszkańców (wykres 2). Skala problemów związanych z opioidami w naszym kraju jest jedną z najmniejszych w Europie.

    Wykres 1. Szacowanie liczba osób uzależnionych od opioidów w Polsce

    Źródło: Instytut Psychiatrii i Neurologii.

    Wykres 2. Problemowi użytkownicy opioidów

    Źródło: Biuletyn Statystyczny EMCDDA, 2020.

    Zgłaszalność do leczenia z powodu opioidów

    Spośród osób zgłaszających się do leczenia stacjonarnego i ambulatoryjnego z powodu narkotyków, 16% stanowią osoby robiące to w związku z problemami spowodowanymi używaniem opioidów. Jest to trzecia co do wielkości grupa, po użytkownikach stymulantów oraz kannabinoidów. Odsetek ten po spadkach w latach 2017−2021 w ostatnim roku nieznacznie wzrósł. Podobnie odsetek dotyczący pacjentów zgłaszających się do leczenia z powodu heroiny. W przypadku innych opioidów (do tej kategorii po części trafiają użytkownicy opioidów farmaceutycznych, głównie kodeiny, morfiny, tramadolu i oksykodonu) mamy do czynienia z niewielkim, ale systematycznym wzrostem przynajmniej od 2018 roku. Przedstawione dane mogą świadczyć o niewielkim wzroście pozamedycznego stosowania leków opioidowych. Zagadnienie to wymaga dalszych analiz. W przypadku fentanylu odsetek ten w ostatnich latach pozostaje na zbliżonym poziomie i oscyluje w granicy około 0,2-0,3%.

    Wykres 3. Zgłaszanie się do leczenia z powodu używania opioidów – narkotyk podstawowy (2017−2022) (dane wskaźnika TDI) (%)

    Źródło: KCPU, obliczenia własne.

    W Polsce prowadzi się także badania klientów programów wymiany igieł i strzykawek (programy niskoprogowe), które dostarczają informacji na temat populacji ulicznej użytkowników narkotyków. Badania tego typu są prowadzone przez KCPU (przedtem KBPN) od 2008 roku i są elementem działań mających na celu szybką identyfikację nowych trendów pojawiających się wśród tzw. populacji ulicznej użytkowników narkotyków, czyli populacji najbardziej narażonej na wystąpienie szkód zdrowotnych.

    Te badania wskazują na najwyższy poziom rozpowszechnienia używania metadonu. W ostatniej edycji badań (2022) do używania tej substancji w ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem przyznało się 52% respondentów. Odsetek ten spadł względem lat poprzednich. Używanie buprenorfiny deklarowało 14% respondentów. Należy zaznaczyć, że badania te są badaniami ukierunkowanymi na bardzo specyficzną populację, a próba ma małą liczebność (w 2022 roku było to 357 osób). W badaniach nie znajdują się pytania o oksykodon czy fentanyl, ale analiza kategorii otwartych (inne, jakie?) nie wskazuje na występowanie fentanylu na szeroką skalę. Są to raczej pojedyncze przypadki.

    Wykres 4. Używanie opioidów wśród klientów programów niskoprogowych (wymiany igieł i strzykawek) w latach 2008–2022 (%)

    Źródło: KCPU, obliczenia własne.

    Ponadto w ramach prac nad wczesnym wykrywaniem trendów prowadzona jest bliska współpraca z programami wymiany igieł i strzykawek (osobami pracującymi bezpośrednio w środowisku użytkowników narkotyków), polegająca na wymianie informacji w zakresie nowo pojawiających się substancji używanych przez ich klientów.

    Leki opioidowe

    Leki zażywane przez użytkowników to m.in. fentanyl, dihydrokodeina, oksykodon, petydyna, metadon, pentazocyna, buprenorfina, tramadol. Są one dostępne na receptę, w programach substytucyjnych (buprenorfina i metadon) lub na tzw. czarnym rynku. Odnotowywany jest wzrost leków opioidowych sprzedawanych na receptę, które nie są refundowane (tabela 2).

    Rodzaj środka2019 rok2023 rok
    Oksykodon refundowany165 482203 630
    Oksykodon nierefundowany776054 496
    Fentanyl refundowany138 983123 094
    Fentanyl nierefundowany590111 389
    Tabela 2. Liczba recept na oksykodon i fentanyl

    Źródło: Prezentacja: Czy grozi nam kryzys opioidowy i jak mu zapobiec? Wojciech Kosmowski, Katedra Psychiatrii CM w Bydgoszczy, UMK w Toruniu. Konferencja KCPU, Warszawa 18.06.2024 r.

    Nielegalny rynek opioidowy w Polsce

    W 2023 roku odnotowano w Polsce rekordowe zabezpieczenie ponad 12 tys. tabletek zawierających metonitazen oznaczonych jako oxycontin. W tym samym roku w Szwecji dokonano zatrzymań osób podróżujących z Polski, które miały ze sobą fałszywe tabletki oxycodonu zawierające metonizateny. Może to wskazywać na to, że Polska staje się krajem, który nie tylko produkuje syntetyczne stymulanty w Europie (amfetamina, syntetyczne katynony), ale także jest krajem zajmującym się przemytem nitazenów. W Polsce zabezpieczenia fentanylu i jego pochodnych przez policję są na niskim poziomie (tabela 3 i 4). Maleje również ilość zabezpieczonej heroiny: w 2021 roku było to 109,6 kg, w 2022 roku – 19,3 kg, w 2023 roku – 13,2 kg. Dyskusje z przedstawicielami programów redukcji szkód podczas corocznych konferencji tych programów, jak również dane z raportu opublikowanego przez te organizacje w 2023 roku, pokazują, że nie ma sygnałów wskazujących na rosnący problem używania fentanyli w Polsce przez iniekcyjnych użytkowników narkotyków (Pomfret i in., 2023)1.

    Nazwa substancjiIlość zabezpieczonych narkotykówLiczba zabezpieczeń
    4Cl-iBF 4-chloro-izobutyrylfentanyl (g)4,82
    Acetylo-a-metylofentanyl (g)5,11
    CYKLOPROPYLOFENTANYL (g)0,21
    ETONITAZEN (g)20,36
    FENTANYL (g)74,67
    FU-F (g)364,75
    HU-210 (g)61
    IZOMETADON (g)11
    IZOTONITAZEN (g)100,846
    Tabela 3. Zabezpieczenia fentanyli i nitazenów dokonane przez policję w 2022 roku

    Źródło: Komenda Główna Policji.

    Nazwa substancjiIlość zabezpieczonych narkotykówLiczba zabezpieczeń
    Acetylo-a-metylofentanyl (g)5,51
    ETONITAZEN (g)3,33
    FENTANYL (g)1,51
    HU-210 (g)2,41
    IZOTONITAZEN (g)34,634
    ETAZEN (g)177,651
    Tabela 4. Zabezpieczenia fentanyli i nitazenów dokonane przez policję w 2023 roku

    Źródło: Komenda Główna Policji.

    Rynek opioidów w naszym kraju zmienia się dynamicznie. Polska i ukraińska policja zlikwidowała w okresie letnim 2024 roku największe w Polsce laboratorium syntetycznych opioidów, w którym produkowano metadon w postaci krystalicznej, a także osiem multilaboratoriów w Polsce i w Ukrainie, w których produkowano syntetyczne katynony – mefedron i Alfa-PVP oraz metadon. Łącznie zabezpieczono 195 kg metadonu w postaci krystalicznej, 153 kg Alfa-PVP oraz ponad 430 l mieszanin reakcyjnych różnych rodzajów narkotyków, przygotowanych do końcowego etapu produkcji. Oprócz substancji kontrolowanych zabezpieczono znaczne ilości prekursorów narkotyków i substancji chemicznych niezbędnych do produkcji syntetycznych opioidów i katynonów. Prawdopodobnie metadon był przeznaczony na rynek ukraiński.

    Podsumowanie

    Dostępne dane nie odnotowują dużych zmian w zakresie używania fentanylu oraz opioidów w porównaniu do lat poprzednich. Należy jednak zauważyć, że fentanyl, którego działanie jest silniejsze od opioidów tradycyjnych, ma większy potencjał do wywoływania zatruć, a nawet powodowania zgonów użytkowników. Stąd nawet sporadyczne pojawienie się tej substancji na rynku narkotykowym może powodować zagrożenie. Ponadto scena narkotykowa charakteryzuje się dużą dynamiką, a zmiany na niej mogą zachodzić szybko, często wyprzedzając systemy monitorujące. Przygotowując się na ewentualne zmiany na rynku narkotykowym, Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wspiera programy redukcji szkód w uruchomieniu programu naloksonowego, w ramach którego użytkownicy opioidów mieliby dostęp do naloksonu w postaci inhalatorów (donosowo). Nalokson jest czystym agonistą receptorów opioidowych, który odwraca i znosi działanie opioidów, co zapobiega występowaniu depresji oddechowej i śmierci w wyniku przedawkowania. Ponadto w 2023 roku KCPU zleciło przeszkolenie pracowników programów redukcji szkód w zakresie udzielania pierwszej pomocy pozamedycznej w przypadkach zatruć opioidami.

    Syntetyczne opioidy, takie jak fentanyl, mogłyby zastąpić obecnie rozpowszechnione w Polsce opioidy, takie jak heroina, jeśli stanie się ona mniej dostępna. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na sytuację w Afganistanie, gdzie doszło do ograniczenia produkcji maku lekarskiego, co w efekcie może spowodować spadek dostępności heroiny w Europie.

    W przypadku krajów UE sąsiadujących z Polską również nie odnotowujemy dużego używania opioidów w celu odurzania się, z wyjątkiem Litwy.

  • Przestępczość narkotykowa oraz nielegalny rynek narkotyków

    W 2021 roku odnotowano 36 282 osoby podejrzane z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, co oznacza wzrost tego wskaźnika w porównaniu do roku 2020 (35 445). Najwięcej osób podejrzanych w 2021 roku było z art. 62 (posiadanie narkotyków) – 32 197 (30 996 w 2020 roku). Na drugim miejscu odnotowano podejrzanych z art. 59 (udzielanie narkotyków w celu korzyści majątkowej – handel) – 1160 osób (1299 w 2020 roku).

    Wstęp

    Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie skali przestępczości narkotykowej w Polsce oraz działań z zakresu redukcji podaży narkotyków. Dane o konfiskatach narkotyków odnoszą się do konfiskat dokonanych przez policję oraz Straż Graniczną. Informacje o przestępstwach przeciwko prawu narkotykowemu (zażywanie, posiadanie, handel itp.) odzwierciedlają różne sposoby jego egzekwowania i stosowania, a także priorytety nadawane problemom przez organy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. W Polsce policja najczęściej stosuje w swojej pracy następujące jednostki statystyczne: postępowania wszczęte i zakończone, przestępstwa stwierdzone oraz podejrzani.

    W artykule przedstawiono dane dotyczące osób podejrzanych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i postępowań wszczętych. Warto podkreślić, że skala przestępczości narkotykowej opisywana przez wskaźnik np. liczby postępowań jest mocno powiązana z aktywnością służb zwalczających tego typu przestępczość. W przypadku większości przestępstw narkotykowych mamy zarówno sprawcę, to jest osobę posiadającą narkotyki, jak i przedmiot przestępstwa, czyli narkotyk. Dlatego też liczbę osób zatrzymanych za posiadanie narkotyków należy interpretować w kontekście innych wskaźników. Duże liczby osób aresztowanych za posiadanie narkotyków mogą być efektem wzmożonej aktywności policji wobec użytkowników narkotyków. Ważnym wskaźnikiem są też informacje o cenach narkotyków, dzięki którym można spróbować określić zmiany na rynku narkotykowym. Ceny są wskaźnikiem dostępności narkotyków i zarazem istotnym narzędziem do zrozumienia działania mechanizmów podaży narkotyków.

    Wydziały do walki z przestępczością narkotykową

    W 2020 roku w zwalczanie przestępczości narkotykowej zaangażowanych było łącznie 1270 policjantów. Funkcjonariusze byli zatrudnieni w strukturach antynarkotykowych, tj. 10 Wydziałach do Walki z Narkotykami Komisariatów Wojewódzkich i Stołecznych Policji oraz 13 Wydziałach Komisariatów Miejskich Policji. Liczba oficerów waha się od 45 w garnizonie opolskim do 170 w garnizonie śląskim. Podział w tabeli 1. przedstawia strukturę pionu zwalczania narkotyków w policji oraz liczbę funkcjonariuszy odpowiedzialnych za zwalczanie przestępczości narkotykowej w poszczególnych garnizonach policji.

    WojewództwoWydziały do Walki z Przestępczością Narkotykową w Komendach Wojewódzkich Policji/Komendzie Stołecznej Policji oraz w Komendach Miejskich PolicjiLiczba funkcjonariuszy zajmujących się zwalczaniem przestępstw narkotykowych w poszczególnych garnizonach
    podlaskieKWP Białystok, KMP Białystok59
    kujawsko-pomorskieKMP Bydgoszcz77
    pomorskieKWP Gdańsk, KMP Gdańsk75
    lubuskieKMP Gorzów Wlk., MP Zielona Góra50
    śląskieKWP Katowice, MP Katowice170
    świętokrzyskieKWP Kielce, KMP Kielce53
    małopolskieKWP Kraków, KMP Kraków77
    lubelskieKMP Lublin65
    łódzkieKWP Łódź, KMP Łódź84
    warmińsko-mazurskieKMP Olsztyn56
    opolskiebrak45
    wielkopolskieKWP Poznań90
    mazowieckieKWP Radom, KMP Radom77
    podkarpackiebrak55
    zachodniopomorskieKMP Szczecin59
    dolnośląskieKWP Wrocław94
    Komenda Stołeczna PolicjiKSP84
    Razem10 Wydziałów w KWP/KSP
    13 Wydziałów w KMP    		1270
    Tabela 1. Wydziały przestępczości narkotykowej i liczba funkcjonariuszy policji (stan na 31 grudnia 2020 roku).

    Źródło: KGP.

    Przemyt narkotyków

    Ze względu na związane z pandemią COVID-19 obostrzenia sanitarne i kontrolne na granicach zorganizowane grupy przestępcze wstrzymały lub czasowo ograniczyły swoją działalność przestępczą. Jednak niezależnie od sytuacji międzynarodowej związanej z pandemią główne szlaki przemytu narkotyków pozostały niezmienne:

    • konopie indyjskie (marihuana) były przemycane do Polski przede wszystkim z Hiszpanii, Holandii, Belgii, Niemiec i Czech, w dużej mierze transportem drogowym (samochody osobowe, minivany, rozkładowe autokary);
    • konopie indyjskie (marihuana, haszysz) były przemycane tzw. szlakiem hiszpańskim z Maroka przez Polskę, Ukrainę, Białoruś i Litwę do Rosji;
    • kokaina pochodząca z Ameryki Południowej była przemycana do naszego kraju przez państwa członkowskie UE (Hiszpania, Niemcy, Holandia);
    • w Polsce międzynarodowe zorganizowane syndykaty przestępcze, w skład których wchodzili obywatele Polski, Czech i Azji, zakładały tajne laboratoria narkotykowe (metamfetaminy) oraz plantacje konopi innych niż konopie włókniste;
    • pomimo wprowadzenia w Polsce ograniczeń w dostępności leków zawierających pseudoefedrynę, nadal były one jednak przemycane do Czech, gdzie produkowana jest z nich metamfetamina. Produkt finalny jest ponownie przemycany do Polski i innych krajów europejskich.

    W odniesieniu do kokainy Polska pełni przede wszystkim rolę kraju tranzytowego w przemycie tego narkotyku z Ameryki Południowej do krajów Europy Zachodniej. Powodem jest zwłaszcza zbyt wysoka cena kokainy w porównaniu z konkurencyjną amfetaminą, która jest o wiele tańszym stymulantem. Europejski Raport Narkotykowy 2022 EMCDDA informuje o rosnących zabezpieczeniach kokainy w Europie, która jest również coraz czystsza. W 2020 roku państwa członkowskie UE zgłosiły 64 tys. konfiskat kokainy o łącznej masie 213 ton (202 tony w 2019 roku). Część tych transportów trafia również do naszego kraju. Głównym miejscem przeładunkowym dla transportów kokainy realizowanych bezpośrednio z Ameryki Południowej i Środkowej w Polsce są porty morskie: Świnoujście, Gdynia i Gdańsk. Narkotyki często trafiają do nas ukryte w dużych kontenerowcach, gdzie znalezienie miejsca ukrycia ich bez uprzedniej znajomości numeru kontenera jest w praktyce niemożliwe. Przy transportach pośrednich kokaina przemycana jest zwykle do jednego z największych portów kontenerowo-przeładunkowych w Europie (np. Rotterdam, Hamburg), a następnie drogą morską lub lądową transportowana jest do miejsca przeznaczenia. Część narkotyku trafia na rynek krajowy, natomiast jego większość – za pośrednictwem międzynarodowych grup przestępczych – przewożona jest poza granice kraju.

    Uprawy konopi indyjskich i produkcja narkotyków

    W 2020 roku policja ujawniła i zlikwidowała 1310 nielegalnych upraw konopi innych niż włókniste. Łącznie zabezpieczono 118 484 tego rodzaju krzewów. Straż Graniczna zlikwidowała cztery plantacje nielegalnej uprawy konopi indyjskich, ujawniając łącznie 116 krzewów tej rośliny. W 2021 roku zlikwidowano 1098 plantacji konopi indyjskich: 691 w pomieszczeniach zamkniętych (tzw. indoor) i 407 upraw na zewnątrz (tzw. outdoor). Policja wykrywa duże uprawy konopi indyjskich w Polsce, np. policjanci CBŚP i Komendy Powiatowej w Chełmży zlikwidowali dwie plantacje w sierpniu 2021 roku, na których rosło 1650 krzaków konopi. Z takiej liczby krzaków można uzyskać blisko 70 kg marihuany, wartej 3,3 mln zł.

    Polska obok Holandii i Belgii jest głównym producentem amfetaminy w Europie. Ostatnie lata wskazują na zwiększanie się skali produkcji narkotyków syntetycznych w naszym kraju. W 2021 roku wykryto 57 nielegalnych laboratoriów narkotyków syntetycznych, z tego 55 przez policję, a w 2020 roku 55. Z kolei w roku 2019 było ich 43, z czego 41 zostało wykrytych przez policję. Na przestrzeni ostatnich lat widać więc wzrost liczby wykrytych nielegalnych laboratoriów.

    Najwięcej w 2021 roku ujawniono laboratoriów produkujących amfetaminę, było ich 27. Na kolejnych miejscach znalazły się laboratoria produkujące nowe substancje psychoaktywne (15), metamfetaminę (14) oraz jedno produkujące prekursory. Dla porównania w roku 2011 wykryto 13 laboratoriów, w tym 9 produkujących amfetaminę, 2 metamfetaminę i 2 mefedron. A w pierwszej dekadzie XX wieku najwięcej nielegalnych miejsc produkcji narkotyków zabezpieczono w roku 2004 i 2005, po 21 laboratoriów.

    Nowe substancje psychoaktywne

    Według Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii w 2021 roku za pośrednictwem unijnego Systemu Wczesnego Ostrzegania (ang. skrót EWS), po raz pierwszy zgłoszono 52 nowe substancje psychoaktywne, co zwiększyło łączną liczbę monitorowanych NSP do 880. W 2020 roku na rynku wykryto około 370 zgłoszonych wcześniej NSP. W 2021 roku po raz pierwszy zgłoszono 6 nowych syntetycznych opioidów, 6 syntetycznych katynonów i 15 nowych syntetycznych kannabinoidów. Warto odnotować, że w 2020 roku w Europie skonfiskowano rekordową ilość 6,9 ton NSP (41 100 konfiskat). Ostatnie dane wskazują na rosnącą produkcję nowych substancji psychoaktywnych w Polsce. Prawdopodobnie pandemia COVID-19 przerwała łańcuch dostaw tych substancji i zorganizowane grupy przestępcze zaczęły w coraz większym stopniu produkować NSP na miejscu. Ponadto główny producent NSP na świecie – Chiny wprowadzają od wielu lat coraz silniejsze mechanizmy kontrolne. W efekcie ostatni raport Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii podkreśla rosnącą rolę Indii w produkcji NSP. Produkcja NSP w Polsce nie jest nowym problemem. Pierwsze laboratoria, w których produkowano pochodne katynonu (stymulant z grupy tzw. dopalaczy), ujawniono w naszym kraju w 2011 roku (dwa laboratoria, w których produkowano mefedron). Od tego czasu do marca 2022 roku ujawniono co najmniej 45 nielegalnych laboratoriów katynonu, z których 40 produkowało mefedron (4-MMC) i/lub klefedron (4-CMC). W tym okresie zabezpieczono również laboratoria wytwarzające pochodne katynonu w postaci 4-metyloetakatynonu (4-MEC), alfa-PVP oraz dwa laboratoria wytwarzające klofedron (3-CMC). Nowością w Polsce w 2022 roku jest likwidacja nielegalnych laboratoriów, w których na ogromną skalę produkowano katynony (głównie klefedron). Policja wykryła dwa nielegalne miejsca produkcji, w których ujawniono kilkaset kilogramów finalnego produktu (klefedronu), tysiące litrów płynu zawierającego klefedron oraz tony chemikaliów używanych do produkcji narkotyków. Informacje o laboratoriach wykrytych w okresie 2011–2022 zawiera tabela 2. Dane za 2022 rok nie obejmują całego roku tylko okres do września.

    RokLiczba wykrytych laboratoriówRodzaj produkowanych nowych substancji psychoaktywnych (ujawniona liczba laboratoriów)
    20112mefedron (2)
    20121mefedron (1)
    20132mefedron (2)
    201414-methylethcathinone (1)
    20152mefedron (2)
    20163mefedron (2), 4-CMC (1)
    20176mefedron (3), 4-CMC (2), methcathinone (1)
    20181mefedron (1)
    20195mefedron (1), 4-CMC (3), alfa-PVP (1)
    202013mefedron (4), 4-CMC (7), 3-CMC (2)
    2021*7mefedron (5), mefedron i 4-CMC (2)
    2022*5mefedron (3), 4-CMC (2)
    Tabela 2. Liczba i rodzaj wykrytych w Polsce nielegalnych laboratoriów produkujących pochodne katynonów.

    *Dane tylko z KGP. Podane dane za lata 2021 i 2022 pochodzą z Komendy Wojewódzkiej Policji/Komendy Stołecznej Policji oraz jednostek podległych bez danych z CBŚP.

    W kwietniu 2022 roku policja zlikwidowała jedno z większych laboratoriów nowych substancji psychoaktywnych (klefedronu) na terenie powiatu świeckiego. W budynku gospodarczym znajdowała się kompletna linia służąca do produkcji 4-CMC, 197 litrów klefedronu oraz ponad 5 ton substancji chemicznych będących prekursorami służącymi do wytwarzania tego narkotyku. Policja zabezpieczyła sprzęt niezbędny do produkcji klefedronu, m.in. agregaty mieszalnicze, lady chłodnicze czy specjalnie przygotowany kontener chłodniczy. Z kolei we wrześniu 2022 roku policja zlikwidowała dwa laboratoria narkotyków syntetycznych i przejęła ponad 359 kg narkotyków, tj. 357 kg klefedronu i ponad 2 kg mefedronu, o łącznej wartości blisko 12 mln zł. Ostatnie zabezpieczenia policji dotyczą dużych ilości klefedronu, co potwierdzają również dane z laboratoriów zbierane w ramach Systemu Wczesnego Ostrzegania (SWO), koordynowanego przez Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej KCPU.

    Na wykresie 1. zostały przedstawione dane z SWO dotyczące skonfiskowanych katynonów w latach 2017−2021. Widać duży wzrost ilości zabezpieczonych katynonów między rokiem 2020 a 2021 − z 207 kg do 803 kg. Najwięcej wśród nich było 4-CMC (klefedronu) – aż 450 kg.

    Wykres 1. Ilości skonfiskowanych katynonów syntetycznych w latach 2017−2021 (w kg).

    Źródło: SWO dane KCPU.

    Przestępczość narkotykowa

    W 2021 roku odnotowano 36 282 osoby podejrzane z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, co oznacza wzrost tego wskaźnika w porównaniu do roku 2020 (35 445). Najwięcej osób podejrzanych w 2021 roku było z art. 62 (posiadanie narkotyków) – 32 197 (30 996 w 2020 roku). Na drugim miejscu odnotowano podejrzanych z art. 59 (udzielanie narkotyków w celu korzyści majątkowej – handel) − 1160 (1299 w 2020 roku).

    W 2021 roku wszczęto 36 050 postępowań przygotowawczych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, co oznacza wzrost liczby postępowań w stosunku do roku 2020 o 1985 (34 065). Najwięcej postępowań odnotowano z art. 62 (posiadanie narkotyków) –32 722 (30 478 w 2020 roku). Widać zatem wzrost liczby postępowań w tym zakresie. Na drugim miejscu znalazły się postępowania przygotowawcze z art. 59 (udzielanie narkotyków w celu korzyści majątkowej – handel) – 898. Oznacza to spadek, bo w 2020 roku było ich 915.

    Postępowania wszczętePodejrzani
    Artykuł ustawy2020202120202021
    Art. 53 ust. 140463852
    Art. 53 ust.1a0000
    Art. 53 ust. 27680123154
    Art. 54 ust. 112113135
    Art. 54 ust. 2 pkt 12374
    Art. 54 ust. 2 pkt 20022
    Art. 55 ust. 110194145101
    Art. 55 ust. 235465053
    Art. 55 ust. 38280163113
    Art. 56 ust. 17676182227
    Art. 56 ust. 2201662
    Art. 56 ust. 3170183710702
    Art. 57 ust. 14335
    Art. 57 ust. 210192215
    Art. 58 ust. 1449486396345
    Art. 58 ust. 2171180269240
    Art. 59 ust. 1703688955875
    Art. 59 ust. 210183175129
    Art. 59 ust. 3111127169156
    Art. 600000
    Art. 6122191013
    Art. 62 ust. 124 29126 19024 71225 664
    Art. 62 ust. 22113231723572676
    Art. 62 ust. 33287343833493204
    Art. 62b ust. 1737728539609
    Art. 62b ust. 250493944
    Art. 63 ust. 11177870693598
    Art. 63 ust. 248163
    Art. 63 ust. 3205191272239
    Art. 64 ust. 11317610
    Art. 64 ust. 22102
    Art. 64 ust. 30001
    Art. 681100
    Suma34 06536 05035 43936 273
    Tabela 3. Liczba postępowań wszczętych na podstawie Ustawy z dn. 29.07.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii oraz osób podejrzanych, w latach 2020 i 2021.

    Źródło: KGP.

    Analizując trend na wykresie 2. dotyczący liczby osób podejrzanych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, widzimy ich dynamiczny wzrost od roku 2018 z 28 497 osób do 36 273 w roku 2021. Od początku analizowanego okresu, czyli od roku 1999, liczba osób podejrzanych wzrosła ponad 7,5-krotnie.

    Wykres 2. Liczba osób podejrzanych z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

    Źródło: KGP.

    W 2021 roku typowa cena detaliczna marihuany i haszyszu wyniosła około 40 zł za 1 gram. O wiele droższa była heroina (243 zł) oraz kokaina (272 zł). Najtaniej kosztowała tabletka ecstasy (16 zł) i listek LSD (23 zł). Gram metamfetaminy wyniósł 72 zł, a amfetamina była o połowę tańsza – 35 zł.

    NarkotykCeny hurtoweCena detaliczna
    typowaminimalnamaksymalnajednostkatypowaminimalnamaksymalnajednostka
    Marihuana200001500025000kilogram412850gram
    Haszysz270001500055000kilogram392580gram
    Heroina15400090000200000kilogram243162300gram
    Kokaina162000120000210000kilogram272200375gram
    Amfetamina9000400030000kilogram351450gram
    Metamfetamina450001000099000kilogram7235140gram
    MDMA80006000115001000 tabletek16528tabletki
    LSD90001000 listków231290listek
    Tabela 4. Ceny narkotyków w 2021 roku – hurtowe i detaliczne.

    Źródło: Sprawozdania ARQ dla UNODC.

    Czystość narkotyków oraz ich zabezpieczenia

    Dane dotyczące czystości marihuany wskazują na stabilny trend średniej zawartości THC w zabezpieczanej marihuanie w Polsce: 10% (2019−2021). W przypadku amfetaminy nastąpił wzrost stężenia do 16% – w roku 2020 stężenie wyniosło 13%.

    Wykres 3. Czystość amfetaminy i stężenie THC w marihuanie zabezpieczonej przez policję.

    Źródło: Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji.

    W 2021 roku odnotowano wzrost ilości zabezpieczonej marihuany i amfetaminy, czyli najbardziej popularnych narkotyków w Polsce. Zabezpieczenia narkotyków w Polsce w latach 2013−2021 przez policję i Straż Graniczną przedstawia tabela 5.

    Narkotyk201320142015201620172018201920202021
    Haszysz (kg)208,39498,639842,86732,891237,168313,193436,1511994,474931,992
    Marihuana (kg)1242,8342720,3701830,4772569,443620,084259,7993494,6745315,6419167,344
    Heroina (kg)48,678272,7103,8009,0202,498,83921,464426,900109,467
    Kokaina (kg)20,56931,461218,61448,7681,05277,4172247,8283886,8442133,458
    Amfetamina (kg)675,724782,867695943,27582,411322,8601676,5181921,3432083,882
    Metamfetamina (kg)9,56641,01551,1117,9425,6030,8800537,876303,139162,569
    Ecstasy (tabletki)45 99762 028120 886149 921112 614218 442260 112164 52865 338
    LSD (listek)45754560166866354419811975,7 (g)3778
    Tabela 5. Zabezpieczenia narkotyków przez policję oraz Straż Graniczną.

    Źródło: ST 13 total EMCDDA.

    Nowe kannabinoidy na rynku

    Na rynku narkotykowym w Polsce pojawiły się kolejne substancje (HHC-O oraz HHC), które działają podobnie do THC (tetrahydrocannabinol). HHC-O to syntetyczna (acetylowa) pochodna substancji HHC (heksahydrokannabinolu), która w Polsce sklasyfikowana jest jako substancja psychotropowa grupy I–P rozporządzenia ministra zdrowia. HHC-O jest otrzymywana syntetycznie i dodawana do podkładu roślinnego lub sprzedawana w postaci płynnej. HHC-O dostępna jest w różnych formach: w postaci suszu, płynu (np. kartridż do waporyzatora) czy jointów gotowych do palenia. Warto zwrócić uwagę, że HHC-O nie jest substancją ujętą w rozporządzeniu ministra zdrowia (stan na grudzień 2022 roku). HHC-O jest to ester HHC. HHC z kolei jest kontrolowana na mocy rozporządzenia ministra zdrowia. Ta substancja również jest sprzedawana jako susz, płyn, a nawet żelki.

    W ramach Głównego Inspektoratu Sanitarnego działa Zespół do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych. Na swoim ostatnim posiedzeniu 8 listopada 2022 roku zespół ten zarekomendował umieszczenie HHC–O w załączniku nr 1 do Rozporządzenia ministra zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U.2022,1665 ze zm.) jako substancji psychotropowej grupy I–P.

  • Współpraca międzynarodowa w przeciwdziałaniu narkomanii

    Artur Malczewski

    Z inicjatywy Ekspertów Wojewódzkich ds. Informacji o Narkotykach i Narkomanii Dział Badań KCPU przygotował wizytę studyjną przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego (JST) w Europejskim Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA) i SICAD w Lizbonie. W dniach 10–11 października 2022 roku mieliśmy okazję zapoznać się z europejskimi oraz portugalskimi doświadczeniami w obszarze narkotyków i narkomanii.

    Pierwszego dnia wizyty przedstawiciele JST przyjrzeli się pracom EMCDDA w obszarze monitorowania i skutecznych działań z zakresu przeciwdziałania narkomanii. Po południu zaprezentowane zostały polskie doświadczenia dotyczące problematyki alkoholowej oraz działania podejmowane w tej sferze na poziomie lokalnym na przykładzie Grudziądza. Drugiego dnia odwiedziliśmy portugalski odpowiednik KCPU, czyli SICAD (Dyrektoriat Generalny Działań wobec Zachowań Uzależniających i Uzależnień) i placówki pomocowe: mobilny program leczenia substytucyjnego, pokój do bezpiecznych iniekcji oraz Komisję Odwodzenia od Narkotyków. SICAD zaprezentował projekt strategii dotyczącej rozwiązywania problemów uzależnień i działania podejmowane z zakresu redukcji popytu. W spotkaniu wzięło udział blisko 20 osób z Polski – z urzędów marszałkowskich, urzędów miast oraz KCPU.

    Warto wspomnieć, że sieć Ekspertów Wojewódzkich powstała w ramach procesu akcesyjnego Polski do Unii Europejskiej. Cele i zadania Ekspertów Wojewódzkich określa Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu narkomanii. Organ wykonawczy samorządu województwa powołuje i odwołuje Eksperta Wojewódzkiego. Do jego zadań należy m.in. zbieranie, gromadzenie, wymiana informacji i dokumentacji w zakresie przeciwdziałania narkomanii, objętych badaniami statystycznymi statystyki publicznej, oraz opracowywanie i przetwarzanie zebranych danych. Co roku powstają raporty wojewódzkie, które mają na celu przedstawienie sytuacji narkotykowej w danym województwie. W 2023 roku planowane są dwa spotkania Ekspertów Wojewódzkich – w Łodzi i Krakowie, które odbędą się we współpracy z EMCDDA. Ponadto Ekspert Wojewódzki z Lublina uczestniczy w międzynarodowym projekcie Frontline Politeia, w ramach którego będą szkoleni realizatorzy działań profilaktycznych z województwa lubelskiego, a wszystko to będzie się odbywać w zakresie Europejskiego Programu Szkoleń (EUPC).

    Działania w Gruzji

    Choć Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii skupia się przede wszystkim na Europie, to podejmuje także współpracę z partnerami z innych części świata, szczególnie na płaszczyźnie wymiany informacji i wiedzy specjalistycznej. Taka współpraca w obszarze przeciwdziałania narkomanii łączy EMCDDA z Gruzją.

    Podczas międzynarodowej konferencji Lisbon Addictions (23–25 listopada 2022 roku) odbyła się sesja dotycząca Gruzji zatytułowana „Szanse i wyzwania dla krajów w okresie przejściowym w celu przezwyciężenia barier dla polityk i interwencji opartych na dowodach”. W jej trakcie przedstawiliśmy polskie doświadczenia w kształtowaniu polityki narkotykowej opartej na dowodach oraz nasze doświadczenia z polskich projektów realizowanych w Gruzji. Współpraca KCPU z Gruzją rozpoczęła się w 2013 roku od projektu koordynowanego przez polski Reitox Focal Point (obecnie Dział Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej KCPU) w ramach programu Polska Pomoc Ministerstwa Spraw Wewnętrznych1. Następnie zrealizowano kilka kolejnych programów w Gruzji już ze środków KBPN/PARPA. Ponadto na zaproszenie Ilia State Uniwersytetu oraz EMCDDA prezentowaliśmy polskie doświadczenia w implementacji The European Universal Prevention Curriculum (EUPC) w centrum szkoleniowym Ministerstwa Sprawiedliwości Gruzji (8 grudnia 2022 roku) oraz na Uniwersytecie w Tbilisi (9 grudnia 2022 roku). Na obu spotkaniach przedstawiono gruzińską wersję EUPC i dyskutowano nad możliwością wdrażania tych szkoleń w Gruzji. Gruziński i polski podręcznik EUPC jest dostępny na stronie EMCDDA.

    Konferencja w Wilnie dotycząca „dopalaczy”

    Na zaproszenie litewskich przyjaciół zaprezentowaliśmy sytuację dotyczącą nowych substancji psychoaktywnych (NSP) w Polsce podczas międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Drug, Tobacco and Alcohol Control Department w Wilnie. W konferencji wzięli udział eksperci z kilku krajów oraz dyrektor EMCDDA.

    Polska staje się miejscem produkcji nowych substancji psychoaktywnych. Od 2011 roku wykryto 45 laboratoriów produkujących syntetyczne katynony w naszym kraju, w tym aż 13 laboratoriów w 2020 roku. W czasie konferencji rozmawiano na temat ka nnabinoidów HCC i HHC-O, które działają podobnie do THC (tetrahydrocannabinol). HHC-O to syntetyczna (acetylowa) pochodna substancji HHC (heksahydrokannabinolu). HHC-O jest otrzymywana syntetycznie i dodawana do podkładu roślinnego lub sprzedawana w postaci płynnej. Dostępna jest w różnych formach: w postaci suszu, płynu (np. kartridż do waporyzatora) czy jointów gotowych do palenia. Warto zwrócić uwagę, że HHC-O nie jest substancją ujętą w rozporządzeniu ministra zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych (…) (stan na grudzień 2022 roku). Z kolei HHC jest kontrolowana na mocy rozporządzenia ministra zdrowia. Ta substancja również jest sprzedawana jako susz, płyn, a nawet żelki. W ramach GIS działa Zespół do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych. Na swoim ostatnim posiedzeniu 8 listopada 2022 roku Zespół zarekomendował umieszczenie HHC-O w załączniku nr 1 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych jako substancji psychotropowej grupy I–P.

    Wsparcie dla Ukrainy

    W grudniu 2022 roku odbył się webinar EMCDDA dotyczący pomocy Ukrainie „Displaced people and EU preparedness and response — lessons from Ukraine2”, w którym uczestniczyli przedstawiciele z naszego kraju. W Polsce od samego początku uchodźcy z Ukrainy otrzymywali pomoc w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom. Obecnie w programach leczenia substytucyjnego jest około 100–120 obywateli ukraińskich (w sumie w leczeniu substytucyjnym było w roku 2022 około 300 osób), około 30 uchodźców korzysta z programów wymiany igieł i strzykawek, a w leczeniu ARV jest ponad 2600 osób. KCPU na początku kryzysu uruchomiło darmowy telefon zaufania w języku ukraińskim i rosyjskim i zleciło realizację programu profilaktycznego oraz badania wśród kobiet i dzieci z Ukrainy. Prawie na każdej konferencji organizowanej przez KCPU dyskutowaliśmy nad formami pomocy dla osób z Ukrainy. W polskim systemie edukacji rok szkolny we wrześniu 2022 roku rozpoczęło 185 tys. dzieci z Ukrainy, co oznacza konieczność pochylenia się nad działaniami profilaktyczno-edukacyjnymi realizowanymi w szkole dla tej grupy narodowościowej.

    W pomocy uchodźcom ważną rolę odgrywają organizacje pozarządowe, które mogą szybko i skutecznie pomagać, a polski system przeciwdziałania narkomanii oparty jest w dużym stopniu na pracy tych organizacji i społeczności lokalnej. Oprócz tego w 2022 roku we współpracy z EMCDDA zostały wydane materiały informacyjno-edukacyjne adresowane do uchodźców z Ukrainy.