Autor: Agnieszka Pisarska

Zadaniem artykułu jest przybliżenie czytelnikom zestawu standardów jakości w pracy profilaktycznej i terapeutycznej z młodymi użytkownikami narkotyków, poddanymi oddziaływaniom wymiaru sprawiedliwości. Standardy opracowano w ramach niedawno zrealizowanego projektu pt. „Wymiana wiedzy na temat dobrych praktyk w zakresie profilaktyki narkomanii wśród młodzieży, która weszła w konflikt z prawem” (Exchanging Prevention practices on Polydrug use among youth In Criminal justice systems – EPPIC). W projekcie wzięli udział przedstawiciele Austrii, Danii, Niemiec, Polski, Wielkiej Brytanii oraz Włoch. Standardy zostały opracowane przez zespół z Niemiec: Nielsa Grafa, Babaka Moazena oraz Heino Stövera z Frankfurt University of Applied Sciences, przy udziale wszystkich uczestników projektu, z uwzględnieniem opinii ekspertów krajowych¹.

Wprowadzenie

Rozwój wiedzy z zakresu przeciwdziałania problemom związanym z używaniem substancji psychoaktywnych znajduje swoje odzwierciedlenie w kolejnych publikacjach na temat standardów działań profilaktycznych i terapeutycznych. Szczegółowych wskazań dotyczących opracowywania programów profilaktycznych dostarczają „Europejskie standardy jakości w profilaktyce uzależnień od narkotyków” (EDPQS), przygotowane i upowszechniane przez Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA). Innym przykładem z tego zakresu są „Międzynarodowe standardy profilaktyki używania substancji psychoaktywnych”, opracowane przez Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC). Obie publikacje można znaleźć na stronie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU) [https://kcpu.gov.pl/profilaktyka-i-edukacja/publikacje-i-edukacja-publiczna/dorosli/].

W Polsce źródłem wiedzy o standardach w profilaktyce jest także System Rekomendacji Programów Profilaktyki i Promocji Zdrowia Psychicznego. Uzyskanie rekomendacji dla programu profilaktycznego wymaga bowiem spełnienia określonych standardów, tj. wymagań odnoszących się do jakości programu jako całości oraz poszczególnych etapów jego realizacji [https://programyrekomendowane.pl/].

W przypadku działań terapeutycznych źródłem wskazań są „Międzynarodowe standardy leczenia zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych”, przygotowane przez UNODC i Światową Organizację Zdrowia (WHO). Dostępne jest ponadto polskie opracowanie pt. „Standardy dobrej praktyki w opiece i leczeniu pacjentów uzależnionych od narkotyków w placówkach stacjonarnych”. Publikacje te również znajdują się na stronie KCPU [https://kcpu.gov.pl/szkody-zdrowotne-i-uzaleznienia/leczenie-osob-uzaleznionych-od-substancji-psychoaktywnych-oraz-ich-bliskich/poprawa-jakosci-uslug-leczniczych-standardy-akredytacja-i-ewaluacja/].

Można by więc uznać, że dysponujemy dostatecznymi zasobami wiedzy na temat standardów w profilaktyce i terapii problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, brakuje jednak standardów adresowanych do specyficznych grup użytkowników tych substancji. W odpowiedzi, w ramach projektu badawczego EPPIC, opracowane zostały standardy odnoszące się do młodych ludzi, którzy używają narkotyków, a zarazem weszli w konflikt z prawem [https://www.eppic-project.eu/wp-content/uploads/2020/01/Handbook-on-Quality-Standards-2.pdf]. Celem tych standardów jest poprawa oferty profilaktycznej i terapeutycznej dla tej grupy użytkowników substancji psychoaktywnych. Należy tu jednak zaznaczyć, że w projekcie EPPIC profilaktyka nie odnosiła się jedynie do używania narkotyków, ale także do innych problemów, których mogą doświadczać młodzi ludzie na poszczególnych etapach sięgania po te substancje. Definicja profilaktyki obejmowała zatem oddziaływania z zakresu profilaktyki uniwersalnej, selektywnej i wskazującej, zarówno te, adresowane do poszczególnych osób, jak i do środowiska, w którym te osoby funkcjonują, oraz programy redukcji szkód, w tym działania ukierunkowane na zapobieganie problemowym wzorom używania narkotyków.

Charakterystyka standardów w programach adresowanych do młodych użytkowników narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem

I. Pierwszy standard odnosi się do podstaw naukowych oraz ewaluacji programów profilaktycznych i terapeutycznych. Zgodnie z tym standardem należy upowszechniać programy oparte na wiedzy naukowej, dobrych praktykach oraz sprawdzone pod względem skuteczności. Opracowanie programu powinna poprzedzać ocena potrzeb oraz zapoznanie się ze stosowanymi już wcześniej skutecznymi podejściami i/lub metodami profilaktycznymi i terapeutycznymi. Tworzeniu programu powinna zaś towarzyszyć ewaluacja, która pozwoli odpowiedzieć na pytania dotyczące skuteczności oddziaływań. Przy czym definicja skuteczności lub sukcesu może być różna w zależności od tego, kto ustala tę definicję, inna jest bowiem perspektywa ochrony zdrowia, inna opieki społecznej, a inna wymiaru sprawiedliwości. Należy jednak zadbać o uwzględnienie potrzeb oraz celów różnych instytucji i grup zawodowych, a przede wszystkim adresatów programów, czyli użytkowników narkotyków. Może to wymagać pogodzenia sprzecznych celów, zwłaszcza w przypadku wdrażania programów, które nie zakładają dążenia do całkowitej abstynencji.

Oczekiwane rezultaty wdrożenia tego standardu odnoszą się zarówno do młodych użytkowników narkotyków, placówek i instytucji pomocowych, jak i całego społeczeństwa. W przypadku młodych ludzi oczekiwanym rezultatem jest poprawa dostępu do skutecznych programów i ograniczenie ryzyka udziału w nieskutecznych bądź wręcz szkodliwych oddziaływaniach, w przypadku placówek są to oszczędności oraz trwałość uzyskanych efektów, natomiast dla społeczeństwa jest to ograniczenie szkód związanych z używaniem narkotyków oraz przestępczości.

II. Drugi standard dotyczy struktur organizacyjnych oraz mechanizmów zarządzania programami. Zgodnie z tym standardem struktury organizacyjne oraz mechanizmy zarządzania w placówkach przeznaczonych dla użytkowników narkotyków powinny sprzyjać realizacji programów opartych na dowodach naukowych, a także stałemu monitorowaniu prowadzonych oddziaływań pod względem skuteczności i bezpieczeństwa. Wymaga to ustalenia oraz jasnego przedstawienia zainteresowanym tychże struktur i mechanizmów zarządzania, co pozwoli dokumentować działania i sprawdzać ich związek przyczynowo-skutkowy z rezultatami programu. Klarowny zapis przyjętych rozwiązań jest także pomocny w przypadku konieczności modyfikacji programu, wtedy gdy pojawią się wyniki nowych badań naukowych bądź nastąpią zmiany w systemie opieki lub charakterystyce odbiorców. Utrzymanie standardów jakości prowadzonych programów wymaga takich działań z zakresu organizacji i zarządzania, jak:

• zapewnienie stałego dostępu do usług/programów;
• monitoring ich przebiegu oraz szybkie reagowanie w przypadku obniżenia jakości i/lub naruszania kodeksów zawodowych czy etycznych;
• jasne ustalenie pełnionych ról, zakresu odpowiedzialności i oczekiwań, zarówno wobec osób prowadzących, jak i odbiorców oddziaływań oraz udostępnienie przyjętych ustaleń wszystkim zainteresowanym;
• systematyczne zbieranie danych potrzebnych do oceny skuteczności programu;
• wspieranie profilaktyków, terapeutów i innych profesjonalistów w stałym podnoszeniu umiejętności zawodowych.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia drugiego standardu jest wysoka jakość programów profilaktycznych i terapeutycznych.

III. Trzeci standard odnosi się do kompleksowości diagnozy. Młodzi ludzie, którzy weszli w konflikt z prawem, są szczególnie narażeni na rozwój problemów związanych z używaniem narkotyków, a ponadto doświadczają wielu innych, złożonych i poważnych trudności. Osoby te powinny być więc wszechstronnie diagnozowane. Kompleksowa diagnoza umożliwia określenie stopnia zaawansowania w używanie narkotyków, ale również ustalenie innych potrzeb odbiorców oddziaływań profilaktycznych czy terapeutycznych. Proces diagnostyczny wymaga spełnienia określonych wymogów, należą do nich:

• szacunek − diagnoza oraz stosowane metody diagnostyczne (np. testy przesiewowe czy testy na obecność narkotyków) powinny być prowadzone z poszanowaniem praw młodych ludzi, bez osądzania oraz w zgodzie z deklarowanymi przez nich potrzebami;
• poufność – należy poinformować osoby diagnozowane, kto będzie miał dostęp do ich wyników oraz diagnozy, a także w jaki sposób wykorzystywane będą te dane;
• dobrowolność – udział w badaniach diagnostycznych, a następnie w programie, powinien być dobrowolny i poprzedzony uzyskaniem tzw. świadomej zgody uczestnika;
• jasność (przejrzystość) zasad − reguły prawne dotyczące narkotyków powinny być jasne, tak by nie wpływały negatywnie na gotowość użytkowników do przyznania, że sięgają po te substancje;
• kompleksowość – diagnoza powinna dotyczyć zróżnicowanych potrzeb, w tym potrzeb odnoszących się do: zdrowia psychicznego, fizycznego, seksualnego, edukacji i przygotowania zawodowego, sytuacji mieszkaniowej, opieki socjalnej oraz relacji interpersonalnych.

Oczekiwanym rezultatem upowszechnienia tego standardu jest poprawa dostępności do adekwatnych form wsparcia, które nie tylko sprzyjają ograniczeniu używania narkotyków, ale również skutecznemu radzeniu sobie z innymi problemami, a ponadto poprawie dobrostanu psychicznego i fizycznego użytkowników narkotyków. Warto tu podkreślić, że młodzi użytkownicy narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem to osoby, które wymagają przede wszystkim wsparcia, a nie kar. Tak więc w miejsce postępowania sądowego lub sankcji prawnych należy oferować im oddziaływania profilaktyczne lub terapeutyczne.

IV. Czwarty standard dotyczy wszechstronności oferty profilaktycznej i terapeutycznej. Zgodnie z tym standardem pomoc oferowana młodym użytkownikom narkotyków powinna być wszechstronna, odpowiadać na potrzeby, ale zarazem być ukierunkowana na identyfikację i wzmacnianie mocnych stron i pozytywnej adaptacji. Odbiorcy programów powinni być traktowani jak partnerzy, co oznacza włączanie ich w podejmowanie decyzji dotyczących prowadzonych wobec nich działań, a także wspieranie w samostanowieniu i samodzielnym dbaniu o własne zdrowie oraz dobrostan psychiczny i fizyczny.

Należy pamiętać, że użytkownicy narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem, borykają się z licznymi problemami prawnymi, finansowymi, zdrowotnymi czy rodzinnymi. Przy czym z ich perspektywy używanie narkotyków może nie być najbardziej palącym problemem. Pomoc tym osobom wymaga więc podejścia holistycznego, na które składa się:

• zapewnienie dostępu do opieki i poradnictwa w obszarze zdrowia psychicznego, fizycznego, seksualnego, leczenie w przypadku chorób zakaźnych;
• zapewnienie możliwości dalszej edukacji oraz samorozwoju poprzez udział w sporcie, działalności charytatywnej, praktykach religijnych rozwijających duchowość itp.;
• pomoc w nawiązywaniu i podtrzymywaniu konstruktywnych relacji z innymi, tzn. w budowaniu kapitału społecznego, który pozwoli uniknąć izolacji i wykluczenia, a w dalszej pespektywie sprzyja rozwojowi osobistemu i społecznemu;
• zapewnienie możliwości wyboru konkretnej oferty, w przypadku, gdy młodzi ludzie są zobowiązani przez wymiar sprawiedliwości do udziału w programie profilaktycznym czy terapeutycznym.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia tego standardu jest wzmocnienie poczucia własnej wartości, pozytywna adaptacja oraz zyskanie przez odbiorców oddziaływań kontroli nad swoim życiem (ang. empowerment).

V. Piąty standard nawiązuje do standardu czwartego i dotyczy zapewnienia odpowiedniego pakietu alternatywnych programów. Pomoc młodym osobom, które używają narkotyków i zarazem weszły w konflikt z prawem, może wymagać działań ze strony różnych specjalistów i instytucji. Warunkiem skuteczności podjętych oddziaływań jest ustanowienie partnerskich relacji i współpracaoraz umożliwienie młodemuczłowiekowi wyboru innego programu, jeśli ten, który został zaproponowany, okazuje się nieskuteczny lub nieadekwatny do potrzeb.

Autorzy zwracają tu uwagę na standardy przedstawione w dokumencie ONZ pn. „The United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners”, nazywane Zasadami Nelsona Mandeli, w których podkreślono konieczność dostosowania oddziaływań do potrzeb odbiorców, w tym przypadku osób przebywających w więzieniach².

W zależności od wzoru używania oraz rodzaju i nasilenia problemów związanych z narkotykami, a także innych problemów doświadczanych przez odbiorców, programy mogą obejmować:

• działania edukacyjne oraz informacyjne (w tym edukację dotyczącą zagrożeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych);
• działania z zakresu profilaktyki uniwersalnej, selektywnej i wskazującej;
• poradnictwo i terapię;
• zapobieganie, diagnozę i leczenie chorób zakaźnych (np. HIV/AIDS, WZW, gruźlica);
• wsparcie praktyczne w rozmaitych aspektach codziennego funkcjonowania.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia tego standardu jest poprawa koordynacji usług oraz poprawa współpracy pomiędzy służbami penitencjarnymi a służbami działającymi w społecznościach lokalnych, a ponadto umożliwienie młodym ludziom wyboru programów najlepiej dostosowanych do ich potrzeb.

VI. Standard szósty odnosi się do ciągłości opieki w ramach oraz pomiędzy różnymi służbami i programami. Pozyskanie i zaangażowanie młodych użytkowników narkotyków w programy profilaktyczne, terapeutyczne czy inne formy pomocy zależy w dużej mierze od koordynacji tych oddziaływań. Zapewnienie ciągłości opieki w takich obszarach, jak: opieka zdrowotna, edukacja, zatrudnienie, pomoc finansowa, mieszkaniowa, czy inne formy pomocy daje większe szanse na reintegrację społeczną oraz poradzenie sobie z problemami związanymi z używaniem substancji psychoaktywnych, w tym trwałe utrzymanie abstynencji. Wymaga to jednak skutecznej koordynacji działań, ponieważ ryzyko „zagubienia się pacjenta” zwiększa się szczególnie w trakcie przechodzenia pomiędzy sektorami, w ramach których działają placówki i instytucje pomocowe. Z tego względu system kierowania pacjentów/klientów do kolejnych placówek w ramach jednego sektora usług oraz między różnymi sektorami powinien być odpowiednio regulowany, wartorównież rozważyć porozumienia o współpracy pomiędzy różnymi placówkami/sektorami, które zajmują się osobami sięgającymi po narkotyki.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia standardu jest poprawa współpracy pomiędzy rozmaitymi sektorami: ochroną zdrowia, wymiarem sprawiedliwości, opieką społeczną, a tym samym poprawa ciągłości opieki i wsparcia dla młodych użytkowników narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem.

VII. Standard siódmy dotyczy partycypacji użytkowników narkotyków podczas tworzenia i realizacji programów profilaktycznych i terapeutycznych. Istotnym warunkiem powodzenia działań profilaktycznych czy terapeutycznych jest włączanie odbiorców w proces opracowywania i/lub modyfikowania tych oddziaływań.Sposobem angażowania młodych ludzi może być także włączenie ich do programów w roli edukatorów, którzy dzielą się z innymi własnym doświadczeniem, co sprzyja wzmocnieniu ich podmiotowości. Podmiotowe traktowanie ma fundamentalne znaczenie dla młodych użytkowników narkotyków, szczególnie tych, których poddano oddziaływaniom wymiaru sprawiedliwości, ponieważ osoby te bywają nierzadko pozbawione wpływu na decyzje dotyczące ich losów.

Kluczowe metody zwiększania zaangażowania odbiorców oddziaływań to:

• dialog i empatia,
• życzliwość, autentyczność, zaufanie i szacunek,
• zrozumienie młodej osoby oraz jej sytuacji,
• ustalenie jasnych zasad oraz otwarte podejście do celów i uzasadnienia programu,
• aktywny, partycypacyjny styl interakcji pomiędzy osobami udzielającymi pomocy i odbiorcami tej pomocy.

Istotne jest także, na tyle, na ile to możliwe, włączanie do programów rodzin młodych użytkowników narkotyków oraz udzielanie bliskim wsparcia.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia siódmego standardu jest zwiększenie zaangażowania oraz współodpowiedzialności młodych ludzi za podejmowane wobec nich działania profilaktyczne i terapeutyczne.

VIII. Standard ósmy wskazuje na znaczenie przestrzegania zasady równych szans i niedyskryminacji. Zgodnie z tym standardem wszyscy młodzi użytkownicy narkotyków, niezależnie od płci, przynależności etnicznej, orientacji seksualnej czy sytuacji materialnej powinni mieć prawo do korzystania z pomocy. Wiadomo z badań, że z powodu słabszej widoczności społecznej, marginalizacji, stygmatyzacji lub braku rzeczników niektóre grupy młodzieży nie otrzymują potrzebnego wsparcia, dotyczy to szczególnie młodych ludzi, którzy weszli w konflikt z prawem. Co więcej, ze względu na dyskryminację osoby te nie poszukują pomocy, ukrywają używanie narkotyków oraz inne doświadczane problemy i ostatecznie nie otrzymują satysfakcjonujących usług.

Uniwersalne zasady etyczne nakładają na instytucje pomocowe konieczność czuwania, by podejmowana działania nie były dyskryminujące bądź stygmatyzujące, a jednocześnie, aby uwzględniano w nich indywidualną charakterystykę i pochodzenie społeczne czy narodowe odbiorców. To ostatnie może wymagać zatrudnienia tłumaczy bądź przedstawicieli mniejszości, w polskich warunkach osób pochodzących z Ukrainy, ale także innych krajów, których obywatele coraz liczniej osiedlają się w naszym kraju.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia tego standardu jest ograniczenie marginalizacji i stygmatyzacji określonych grup użytkowników substancji psychoaktywnych, w tym młodych ludzi, którzy weszli w konflikt z prawem.

IX. Standard dziewiąty odnosi się do kompetencji i profesjonalizmu realizatorów działań. Zgodnie z tym standardem realizatorzy programów profilaktycznych i terapeutycznych adresowanych do młodych użytkowników narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem, powinni dysponować odpowiednim wykształceniem i doświadczeniem zawodowym w takich obszarach, jak:

• profilaktyka, w tym rozmaite formy wczesnej interwencji ukierunkowane na przeciwdziałanie rozwojowi problemowego używania substancji psychoaktywnych;
• pomoc w rozwiązywaniu problemów związanych ze zdrowiem fizycznym, psychicznym, edukacją, opieką socjalną;
• komunikacja oraz budowanie i podtrzymywanie kontaktów z młodymi ludźmi.

Użytkownicy narkotyków, którzy znaleźli się w obszarze oddziaływań wymiaru sprawiedliwości stanowią szczególne wyzwanie. Z tego powodu, poza wykształceniem i doświadczeniem, niezbędne jest także regularne aktualizowanie wiedzy i kompetencji zawodowych, zgodnie z rozwojem nauki, zmianami w charakterystyce potencjalnych odbiorców oraz zmianami w uwarunkowaniach lokalnych i krajowych, w tym zmianami w regulacjach prawnych.

Oczekiwanym rezultatem wdrożenia tego standardu jest stały rozwój i poprawa kwalifikacji profesjonalistów,a także adekwatna odpowiedź na potrzeby młodych użytkowników narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem.

X. Dziesiąty standard dotyczy przestrzegania przez realizatorów programów profilaktycznych i terapeutycznych zasad etyki oraz kodeksów zawodowych. Oczywistym jest, że kodeksy etyczne, prawne i zawodowe mają służyć jakości pracy profesjonalistów, którzy pomagają innym osobom oraz bezpieczeństwu i dobrostanowi ich pacjentów/klientów. Ze względu na to, że użytkownicy narkotyków, którzy weszli w konflikt z prawem, są szczególnie narażeni na stygmatyzację, dbałość o przestrzeganie zasad etycznych, zawodowych i prawnych ma w ich przypadku wyjątkowe znaczenie. Zgodnie ze standardem dziesiątym profesjonaliści powinni znać zasady opisane z odpowiednich kodeksach, ale zasady te powinny być również znane odbiorcom oddziaływań. Należy więc zadbać, by zapisy tych kodeksów były łatwo dostępne.

Wszystkie osoby, które pracują z młodymi użytkownikami narkotyków, powinni:

• chronić prawo pacjentów/klientów do informacji, prywatności, poufności, szacunku;
• unikać dyskryminacji oraz osądzania ich zachowań w kategoriach moralnych.

Poza tym profesjonaliści powinni dysponować wiedzą na temat regulacji prawnych odnoszących się do młodych ludzi w konflikcie z prawem.

Oczekiwanym rezultatem upowszechnienia standardu dziesiątego jest udzielanie pomocy młodym użytkownikom narkotyków, którzy weszli w konflikt z wymiarem sprawiedliwości z poszanowaniem ich praw, a zarazem obowiązujących norm prawnych.

Standardy EPPIC w Polsce

Obecnie realizowany jest w naszym kraju projekt, którego celem jest ewaluacja standardów jakości pod kątem przydatności w instytucjach/placówkach przeznaczonych dla użytkowników narkotyków. Elementem tego projektu są spotkania ze specjalistami pracującymi w placówkach profilaktycznych, terapeutycznych oraz wymiaru sprawiedliwości. Podczas tych spotkań dyskutowana jest możliwość wdrożenia standardów, korzyści i bariery z tym związane oraz wskaźniki, na których podstawie można by ocenić stopień realizacji danego standardu.

Projekt finansowany jest ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom i zostanie zakończony w grudniu 2025 roku.

Międzynarodowy Projekt EPPIC, realizowany w latach 2017-2020, był finansowany z funduszy Programu Zdrowia Unii Europejskiej (2014–2020).

Realizatorami projektu byli: NielsGraf, Babak Moazen oraz Heino Stöver, Frankfurt University of Applied Sciences (Niemcy); Maria Dich Herold oraz Vibeke Asmussen Frank, Aarhus University (Dania); Franca Beccaria oraz Sara Rolando, Eclectica (Włochy); Jacek Moskalewicz, Katarzyna Dąbrowska oraz Agnieszka Pisarska, IPiN (Polska); Helen Gleeson, Karen Duke, Rachel Herring oraz Betsy Thom, Middlesex University (UK); Günter Stummvoll i Rahel Kahlert, European Centre for Social Welfare Policy and Research (Austria).

W artykule omówione zostaną wybrane aspekty profilaktyki odwołującej się do podstaw naukowych. Jego celem jest przybliżenie wiedzy dotyczącej problematyki podejmowanej w programach profilaktycznych oraz skutecznych strategii i metod oddziaływań profilaktycznych.

Profilaktyka, obok edukacji zdrowotnej, jest jednym z elementów działań z zakresu zdrowia publicznego ukierunkowanych na rozwiązywanie problemów zdrowotnych i społecznych wynikających z zachowań ryzykownych (Mrazek i Haggerty, 1994). Edukacja publiczna definiowana jest jako „zaplanowane różnorodne działania edukacyjne, ukierunkowane na udzielanie ludziom pomocy w uzyskiwaniu kompetencji, dzięki którym mogą oni podejmować działania dla zachowania (ochrony), utrzymania i doskonalenia/umacniania zdrowia własnego i innych ludzi” (Woynarowska, 2010, s. 96). Programy profilaktyczne zawierają elementy edukacji dotyczącej zachowań sprzyjających bądź niesprzyjających zdrowiu, jednak istotą profilaktyki jest ograniczanie negatywnego wpływu czynników ryzyka i wzmacnianie czynników chroniących (Ostaszewski, 2016). Profilaktyka wykracza więc daleko poza przekaz wiedzy.

Na jakie problemy powinny być ukierunkowane programy profilaktyczne?

Przedmiotem działań profilaktycznych mogą być zachowania ryzykowne, zaburzenia zdrowia psychicznego, a także problemy związane ze stylem życia dzieci i młodzieży. Zachowania ryzykowne są przedmiotem uzasadnionej troski ze strony dorosłych, ponieważ stanowią zagrożenie dla zdrowia i bezpieczeństwa, a także prawidłowego rozwoju dorastających. Do zachowań ryzykownych należy niewątpliwie sięganie po substancje psychoaktywne, przedwczesna aktywność seksualna, agresja, stosowanie przemocy i cyberprzemocy, zaniedbywanie obowiązków szkolnych oraz mniej lub bardziej poważne wykroczenia wobec prawa, a także nadmierne korzystanie z urządzeń cyfrowych. Obok zachowań ryzykownych poważnymi problemami, z jakimi mogą borykać się młodzi ludzie, są zaburzenia zdrowia psychicznego, w tym depresja oraz zachowania samobójcze. Istotnym zagrożeniem jest także niezdrowa dieta i brak ruchu, które mogą prowadzić do otyłości i innych problemów zdrowotnych. Poniżej zaprezentowano wyniki badań dotyczących wybranych problemów spośród wyżej wymienionych.

Substancje psychoaktywne

Substancje psychoaktywne, których młodzi ludzie używają najczęściej, to alkohol i tytoń. Międzynarodowe badania Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), prowadzone także w Polsce potwierdzają, że po alkohol sięgają już dzieci w wieku 11-12 lat (Kowalewska, 2018). Inne międzynarodowe badania The European School Survey Project on Alcohol and Drugs (ESPAD) wskazują z kolei, że spośród polskich 17–18-latków zdecydowana większość (ponad 90%) ma już za sobą inicjację w piciu alkoholu. Większość młodzieży szkolnej w tym wieku (ponad 65%) ma także doświadczenia z paleniem tytoniu. Rozpowszechnienie substancji nielegalnych jest znacznie mniejsze, przy czym młodzież najczęściej sięga po przetwory konopi, czyli po marihuanę i haszysz. Stosunkowo niewielu młodych ludzi potwierdza doświadczenia z innymi narkotykami, takimi jak amfetamina, kokaina, heroina czy LSD, a także nowe substancje psychoaktywne (NSP), nazywane inaczej „dopalaczami” (Sierosławski, 2019).

Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych

Korzystanie przez dzieci i młodzież z komputera, smartfona oraz internetu postrzegane jest jako coraz większy problem – szczególnie w kontekście gwałtownego rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych, w tym tzw. sztucznej inteligencji. Smartfony i komputery to codzienność młodych ludzi, ale nadal brakuje kryteriów, które pozwalałyby w miarę precyzyjnie ustalić, kiedy korzystanie z internetu stało się już problemem. Jak wskazują badania EU Kids, zdecydowana większość dzieci i młodzieży (82,5%) codziennie łączy się z internetem za pomocą smartfona/telefonu komórkowego. Nie oznacza to jednak, że problemowe używanie internetu jest powszechne, bowiem również zdecydowana większość uczestników tych badań (82,4%) nie potwierdziła codziennego lub prawie codziennego doświadczania któregokolwiek z siedmiu mierzonych symptomów problemowego korzystania z internetu. Z drugiej strony twórcze wykorzystywanie informacji dostępnych w internecie jest wśród młodzieży zjawiskiem marginalnym (Pyżalski i wsp., 2019).

Doświadczanie problemów zdrowia psychicznego

Problemem, który ostatnio przykuwa uwagę opinii publicznej, jest kondycja psychiczna młodzieży. Istotnie, w prowadzonych od wielu lat w Warszawie, lokalnych badaniach mokotowskich obserwowany jest wzrost rozpowszechnienia wśród młodych ludzi symptomów wskazujących na zaburzenia zdrowia psychicznego (Bobrowski i wsp., 2021). Badania HBSC wskazują natomiast, że ogólnie dobre samopoczucie psychiczne deklarowane przez 11-letnią młodzież pogarsza się wraz z wiekiem, przy czym na pogorszenie dobrostanu psychicznego bardziej narażone są dziewczęta niż chłopcy. Wynik ten jest szczególnie niepokojący ze względu na niski poziom spostrzeganego przez nastolatków wsparcia społecznego¹. Warto też podkreślić, że problemy zdrowia psychicznego mogą współwystępować z zachowaniami ryzykownymi, np. używanie substancji psychoaktywnych jest istotnym czynnikiem sprzyjającym zachowaniom samobójczym (Epstein i Spirito, 2009).

Zachowania ryzykowne wśród młodzieży z placówek MOS i MOW

Przytaczane powyżej dane pochodzą z badań prowadzonych wśród młodzieży uczęszczającej do szkół ogólnodostępnych. Problemy, o których tu mowa, są jednak znacznie bardziej nasilone wśród młodzieży przebywającej w placówkach przeznaczonych dla młodych ludzi, którzy ze względu na doświadczane trudności „wypadli” z systemu ogólnodostępnej edukacji. Badania zrealizowane w 2018 roku w młodzieżowych ośrodkach socjoterapii (MOS) oraz młodzieżowych ośrodkach wychowawczych (MOW) wskazują bowiem, że odsetki podopiecznych tych ośrodków, którzy palą tytoń, upijają się oraz sięgają po substancje nielegalne są kilkakrotnie wyższe niż w przypadku młodzieży ze szkół ogólnodostępnych (Greń i Pisarska, 2020, 2021). Wyniki te nie są rzecz jasna zaskakujące − podopieczni trafiają do tych placówek między innymi z powodu problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Młodzież z MOS/MOW w znacznie większym stopniu doświadcza także problemów zdrowia psychicznego. Wskazują na to dane dotyczące podejmowanych prób samobójczych, które w perspektywie całego życia potwierdziło 60% dziewcząt i 40% chłopców przebywających w tych placówkach.

Jakie programy i strategie przynoszą oczekiwane rezultaty oraz jakie metody warto uwzględniać w oddziaływaniach profilaktycznych?

Odpowiedź na te pytania można znaleźć w publikacjach Biura Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości (UNODC, 2015, 2018; Ostaszewski, 2016). Opracowane przez ekspertów UNODC Międzynarodowe Standardy Profilaktyki Używania Substancji Psychoaktywnych powstały na bazie wyników badań ewaluacyjnych programów profilaktycznych. Wiedza na temat skutecznych oddziaływań została pogrupowana ze względu na fazy rozwojowe, od okresu prenatalnego i niemowlęctwa do wczesnej dorosłości. W każdej z tych faz pojawiają się bowiem specyficzne zagrożenia (czynniki ryzyka), które wymagają odpowiedniej interwencji profilaktycznej (Ostaszewski, 2016). Każdy z rodzajów oddziaływań profilaktycznych został opatrzony informacją o zgromadzonych dotąd dowodach naukowych dotyczących ich skuteczności. Zastosowano przy tym skalę z następującymi oznaczeniami jakości i wiarygodności tych dowodów: 1 gwiazdka − „ograniczona”, 2 gwiazdki – „odpowiednia” 3 gwiazdki − „dobra”, 4 gwiazdki – „bardzo dobra”, 5 gwiazdek − „doskonała” (Europejski Program Profilaktyki, 2022). W omawianej publikacji zamieszczono też informację, czy dany rodzaj oddziaływań to profilaktyka uniwersalna, czyli działania adresowane do wszystkich młodych odbiorców, selektywna – przeznaczona do dzieci i młodzieży z grup podwyższonego ryzyka czy wskazująca – tj. adresowana do tych, u których można już zaobserwować symptomy problemów. Podsumowanie ustaleń ekspertów UNODC znajduje się w tabeli 1.

	Wczesna adolescencja (11–15 lat)	Adolescencja (16–19 lat)	Dorosłość (20 lat i więcej)
Rodzina	Profilaktyka uniwersalna i selektywna Programy rozwijania umiejętności rodziców****
Przedszkole/szkoła	Profilaktyka uniwersalna i wskazująca Programy edukacji normatywnej i rozwijania umiejętności życiowych***
	Profilaktyka uniwersalna Kształtowanie kultury szkoły sprzyjającej zdrowiu i bezpieczeństwu**
	Profilaktyka wskazująca Programy dla uczniów o zwiększonej podatności na zachowania ryzykowne**
Społeczność lokalna	Profilaktyka uniwersalna Polityka ograniczania dostępu do legalnych substancji psychoaktywnych*****
	Profilaktyka uniwersalna i selektywna Wieloskładnikowe programy profilaktyczne realizowane w społeczności lokalnej***
	Profilaktyka uniwersalna i selektywna Kampanie medialne*
	Profilaktyka selektywna Programy wspierania młodzieży z grup ryzyka (mentoring)*
		Profilaktyka uniwersalna Minimalizowanie szkód w miejscach zabawy i rekreacji**
Ochrona zdrowia	Profilaktyka wskazująca Krótkie interwencje profilaktyczne****

Okres prenatalny i niemowlęctwo

Używanie substancji psychoaktywnych przez kobiety w ciąży i związane z tym problemy stanowią bardzo poważne zagrożenie dla prawidłowego rozwoju dziecka w okresie prenatalnym, a także w fazach późniejszych. Przeciwdziałanie tym zagrożeniom polega więc na udzielaniu pomocy młodym kobietom z grup ryzyka. Skuteczne strategie i programy obejmują wizyty domowe, których celem jest wspieranie i edukowanie kobiet w ciąży i młodych matek w zakresie zaspokajania potrzeb dziecka, a także pomoc w zabezpieczaniu istotnych kwestii życiowych rodziny, np. dostępu do opieki zdrowotnej, mieszkania, zatrudnienia.

Pomocne są także profesjonalnie prowadzone oddziaływania terapeutyczne/interwencje wobec kobiet w ciąży i młodych matek uzależnionych od substancji psychoaktywnych. I choć dowody na skuteczność takich interwencji są ograniczone, to wiadomo, że mogą przynosić efekty pod warunkiem dostosowania oddziaływań do potrzeb klientki, uwzględniania współwystępujących zaburzeń zdrowia somatycznego i psychicznego oraz włączenia do programu rozwijania umiejętności rodzicielskich.

Okres przedszkolny

Tak jak w przypadku oddziaływań w fazie prenatalnej i niemowlęctwie, profilaktyka w okresie przedszkolnym skoncentrowana jest na dzieciach z grup podwyższonego ryzyka rozwoju rozmaitych zaburzeń będących następstwem nieprawidłowych praktyk rodzicielskich oraz problemów doświadczanych przez rodziny, np. przemocy czy nadużywania substancji psychoaktywnych. Badania wskazują bowiem, że edukacja przedszkolna nastawiona na rozwój umiejętności społecznych i poznawczych, a także umiejętności językowych dzieci z grup ryzyka, jest skuteczną metodą przeciwdziałania zachowaniom ryzykownym w przyszłości (UNODC, 2018).

Okres wczesnoszkolny

Odbiorcami programów profilaktycznych ukierunkowanych na wspieranie prawidłowego rozwoju dzieci w wieku wczesnoszkolnym są same dzieci, ich rodzice, a także nauczyciele i całe środowisko szkolne.

Programy rozwijania umiejętności rodziców. Skuteczne programy adresowane do rodziców dzieci w wieku wczesnoszkolnym ukierunkowane są na doskonalenie wiedzy i umiejętności, które sprzyjają budowaniu pozytywnych relacji i podtrzymywaniu więzi z dorastającym dzieckiem. Ważnym elementem tych programów jest także rozwijanie umiejętności, które pozwalają wspierać rozwój, a także chronić dzieci przed zagrożeniami. Przykładem jest tu umiejętność monitorowania, w jaki sposób syn czy córka spędza czas wolny oraz ustalania reguł zachowania i egzekwowania zasad bez stosowania przemocy. Istotnym aspektem skutecznych programów jest także uwrażliwianie rodziców na ich znaczenie jako wzorów pozytywnych postaw i zachowań.

Rozwijanie umiejętności psychospołecznych dzieci. Dysponowanie umiejętnościami, które pomagają dzieciom i młodzieży w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami życia codziennego w zdrowy i bezpieczny sposób, określany jest jako „metaczynnik chroniący”, ponieważ ogranicza wpływ wielu czynników sprzyjających zachowaniom ryzykownym i problemom zdrowia psychicznego (Ostaszewski, 2016). Oddziaływania przeznaczone dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym polegają na kształtowaniu i doskonaleniu umiejętności pomocnych w nawiązywaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami i innymi osobami z najbliższego środowiska społecznego, rozpoznawania i kierowania emocjami czy radzeniu sobie ze stresem. Tematyka substancji psychoaktywnych zazwyczaj nie jest uwzględniana, jeśli taki problem nie pojawił się jeszcze w najbliższym otoczeniu dzieci.

Programy poprawy jakości edukacji szkolnej i klimatu szkoły. Pozytywny klimat społeczny szkoły, czyli taki, który charakteryzuje się dobrymi relacjami pomiędzy uczniami i nauczycielami, wspierającym stylem kształcenia i wychowania oraz poczuciem bezpieczeństwa fizycznego i emocjonalnego uczniów w szkole, jest ważnym czynnikiem chroniącym na każdym etapie edukacji dzieci i młodzieży. Przeciwdziała bowiem podejmowaniu zachowań ryzykownych oraz sprzyja zaangażowaniu i dobrym wynikom w nauce. Istotnym warunkiem kształtowania pozytywnego klimatu szkoły jest więc doskonalenie kompetencji nauczycieli, w tym efektywnego kierowania klasą i doskonalenia umiejętności psychospołecznych uczniów.

Do dzieci w wieku wczesnoszkolnym adresowane są też rozwiązania z zakresu polityki, której celem jest ułatwienie tym dzieciom ukończenia szkoły. Działania polegają tu na budowaniu nowych szkół, oferowaniu w szkole bezpłatnych posiłków, a także warunkowym wsparciu finansowym dla rodzin, co oznacza otrzymywanie pieniędzy, ale pod warunkiem, że dziecko chodzi do szkoły.

Adolescencja

Oddziaływania profilaktyczne ukierunkowane na młodzież w okresie adolescencji obejmują programy adresowane do nastolatków, szkoły, rodziny oraz szerszego otoczenia społecznego.

Programy rozwijania umiejętności rodziców. Zakres tematyczny programów adresowanych do rodziców młodzieży w okresie wczesnej adolescencji jest zbliżony do treści programów dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Dodatkowo, elementem programów dla rodziców nastolatków jest przekazywanie wiedzy o substancjach psychoaktywnych i sygnałach ostrzegawczych wskazujących na ich używanie przez młodzież.

Programy edukacji normatywnej i rozwijania umiejętności życiowych. Oddziaływania adresowane do adolescentów ukierunkowane są na doskonalenie umiejętności życiowych, które sprzyjają realizacji zadań właściwych dla tej fazy rozwoju. Do takich umiejętności należy, między innymi, umiejętność radzenia sobie z trudnościami i wyzwaniami okresu dorastania, ustalania celów życiowych oraz podejmowania odpowiedzialnych decyzji i asertywnego radzenia sobie z presją skłaniającą do sięgania po substancje psychoaktywne czy wikłania się w inne zachowania ryzykowne. W tym kontekście bardzo istotna jest edukacja normatywna, która polega na wzmacnianiu subiektywnych norm przeciwnych używaniu substancji psychoaktywnych (czy innym zachowaniom ryzykownym) poprzez korygowanie błędnych przekonań normatywnych dotyczących stopnia rozpowszechnienia oraz społecznej aprobaty dla używania tych substancji. Elementem programów profilaktycznych dla młodzieży jest także przekazywanie wiedzy dotyczącej bezpośrednich konsekwencji używania substancji psychoaktywnych oraz ryzyka związanego z sięganiem po te substancje.

Kształtowanie kultury szkoły sprzyjającej zdrowiu i bezpieczeństwu. Kultura szkoły definiowana jest jako „podstawowe założenia, normy, wartości i przekonania podzielane przez członków społeczności szkolnej, tj. uczniów, nauczycieli i rodziców” (Ostaszewski, 2016). Elementem kultury, która chroni młodzież przed podejmowaniem zachowań ryzykownych, są jasno sformułowane i konsekwentnie egzekwowane zasady przeciwne używaniu w szkole substancji psychoaktywnych, stosowaniu przemocy czy innym zachowaniom niezgodnym z normami życia społecznego. Ważne jest jednak, aby konsekwencje za łamanie tych zasad były połączone z udzielaniem wsparcia oraz pomocy specjalistycznej dla uczniów doświadczających problemów, np. kierowanie na konsultacje, zajęcia wyrównawcze czy terapię. Przyjazna kultura pomaga w budowaniu więzi ze szkołą, łączy się więc z pozytywnym klimatem społecznym placówki. Skuteczności programów kształtowania kultury szkoły sprzyja włączanie do prac nad ich przygotowaniem uczniów, rodziców, nauczycieli i innych pracowników. Istotne jest, by szkoła była miejscem wolnym od substancji psychoaktywnych, zasada ta powinna obowiązywać wszystkich, także dorosłych.

Programy dla uczniów o zwiększonej podatności na zachowania ryzykowne. Podopieczni MOS i MOW bez wątpienia stanowią grupę podwyższonego ryzyka. Znaczna część podejmuje już zachowania ryzykowne i doświadcza poważnych problemów zdrowia psychicznego. Z tego względu ta młodzież powinna być obejmowana intensywnymi oddziaływaniami profilaktycznymi i terapeutycznymi. Dowody naukowe zgromadzone przez ekspertów UNODC wskazują, że w przypadku tej grupy odbiorców skuteczne mogą być programy ukierunkowane na zwiększanie osobistych kompetencji, w tym umiejętności samokontroli, krótkie interwencje profilaktyczne, a także długoterminowe programy udzielania wsparcia przez dorosłych mentorów.

Kampanie medialne. Profilaktyka z wykorzystaniem mediów pozwala szybko objąć oddziaływaniami stosunkowo dużą grupę odbiorców. Badania nad skutecznością kampanii medialnych w zapobieganiu używaniu substancji psychoaktywnych przyniosły jednak, jak dotąd, mieszane rezultaty. Pozytywne efekty odnotowano w przypadku kampanii skoncentrowanych na paleniu tytoniu połączonych z innymi oddziaływaniami profilaktycznymi.

Programy wspierania młodzieży z grup ryzyka (mentoring). Programy oparte na mentoringu adresowane są do nastolatków dorastających w rodzinach borykających się z problemami. Wiadomo bowiem z badań, że posiadanie mentora jest dla tej młodzieży istotnym czynnikiem chroniącym przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. Mentor to osoba, która służy młodemu człowiekowi pomocą, wsparciem emocjonalnym oraz praktycznym (np. w nauce szkolnej), a także poradami oraz informacjami, które pomagają nastolatkowi lepiej rozumieć siebie. Dowody na skuteczność programów opartych na mentoringu są ograniczone, wiadomo jednak, że ważne jest odpowiednie przeszkolenie wolontariusza pełniącego rolę mentora i udzielanie mu wsparcia w trakcie realizacji działań, zaś program współpracy mentora z młodym człowiekiem powinien być ustrukturalizowany i zaplanowany.

Młodzi dorośli

Polityka ograniczania dostępu do legalnych substancji psychoaktywnych. Rozwiązania z zakresu polityki wobec substancji psychoaktywnych adresowane są głównie do młodzieży i osób dorosłych.Działania polegają na podwyższaniu cen napojów alkoholowych i wyrobów tytoniowych oraz ograniczaniu liczby punktów sprzedaży i skracaniu czasu pracy miejsc, w których można kupić te produkty. Działania ukierunkowane na młodych ludzi obejmują podwyższanie wieku uprawniającego do legalnego zakupu alkoholu czy wyrobów tytoniowych oraz skuteczne egzekwowanie przyjętych przepisów, a także zakaz reklamy napojów alkoholowych kierowanej do dzieci i młodzieży. Warto podkreślić, że rozwiązania z zakresu polityki legitymują się doskonałymi dowodami skuteczności.

Minimalizowanie szkód w miejscach zabawy i rekreacji. Adresatami oddziaływań ukierunkowanych na minimalizowanie czy ograniczanie szkód w miejscach rekreacji są wszyscy uczestnicy. Kluby, bary, puby czy dyskoteki, a także festiwale i temu podobne wydarzenia sprzyjają bowiem kontaktom towarzyskim, ale zarazem charakter oferowanych tam rozrywek może zachęcać do zachowań ryzykownych. Z tego względu ważne jest konsekwentne egzekwowanie przepisów prawa ograniczającego dostęp do substancji psychoaktywnych. Elementem oddziaływań może być więc włączanie do współpracy przedstawicieli policji. Programy minimalizowania szkód obejmują ponadto szkolenia w zakresie odpowiedzialnej sprzedaży alkoholu czy tytoniu oraz postępowania z osobami w stanie upojenia lub poważnego zatrucia, a także konsultacje i wsparcie fachowe dla personelu. Ważną częścią takich programów są też działania prowadzone przez partyworkerów, którzy zajmują się edukacją oraz poradnictwem, przeznaczonym dla młodych bywalców miejsc rozrywek.

Krótkie interwencje profilaktyczne. Interwencje profilaktyczne przeznaczone są dla okazjonalnych lub problemowych użytkowników substancji psychoaktywnych. Celem jest powstrzymanie tych osób przed dalszym używaniem tych substancji, a w konsekwencji pogłębianie problemu. Metoda krótkiej interwencji polega na motywowaniu do zmiany zachowania poprzez udzielenie informacji oraz porady, ewentualnie sporządzenie umowy, w której młody człowiek zobowiązuje się do zaprzestania bądź ograniczenia używania substancji psychoaktywnych. Podstawą rozmów interwencyjnych jest przy tym wykorzystywanie technik komunikacyjnych sprzyjających nawiązaniu kontaktu z młodym człowiekiem, który niekoniecznie ma motywację, by zmienić swoje zachowanie. Interwencje profilaktyczne mogą być prowadzone przez lekarzy, psychologów oraz przez pedagogów szkolnych i nauczycieli. W przypadku interwencji prowadzonych w szkołach istotne jest łączenie pracy z uczniem sięgającym po substancje psychoaktywne ze zorganizowanymi i ustrukturalizowanymi zajęciami profilaktycznymi dla pozostałych uczniów. Nauczyciele i pedagodzy powinni także opracować i konsekwentnie wdrażać procedury postępowania w przypadku łamania przez uczniów zasady abstynencji, ponieważ sprzyja to ograniczaniu problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych w szkole.

Wszyscy odbiorcy profilaktyki

Wieloskładnikowe programy profilaktyczne realizowane w społeczności lokalnej. Wieloskładnikowe programy w społeczności lokalnej adresowane są do wszystkich mieszkańców i mogą obejmować wszystkie rodzaje opisanych powyżej programów oraz rozwiązań z zakresu polityki. Przygotowanie i realizacja tego rodzaju programów powinna być poprzedzona diagnozą potrzeb i zasobów, tak by oddziaływania były jak najlepiej dostosowane do specyfiki danej społeczności. Przede wszystkim jednak wdrażanie programów profilaktycznych w środowiskach lokalnych wymaga koordynacji i współpracy pomiędzy wszystkimi instytucjami i organizacjami, które mogą mieć wpływ na zdrowie publiczne. Z tego względu niezbędne jest utworzenie koalicji osób zainteresowanych wdrażaniem programu oraz zapewnienie stałego wsparcia dla profilaktyki w postaci funduszy i szkoleń czy innych zasobów. Warto także zaprosić do współpracy specjalistów w zakresie ewaluacji, ponieważ udokumentowanie skuteczności – a przynajmniej pozytywnego odbioru przez uczestników adresowanych do nich oddziaływań – jest obecnie jednym z podstawowych wymogów w profilaktyce.

Artykuł przygotowano w ramach realizacji zadania „Promocja standardów jakości w profilaktyce używania substancji psychoaktywnych zaadresowanej do dzieci i młodzieży wraz z Systemem Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego w placówkach realizujących programy profilaktyki uniwersalnej oraz w samorządach gminnych”. Zadanie dofinansowane ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

W ciągu ostatnich 30 lat obserwujemy systematyczny rozwój naukowych podstaw profilaktyki i promocji zdrowia, powstało także wiele skutecznych programów przeciwdziałania problemom zdrowia publicznego. Profilaktyka to obecnie dziedzina nauki oparta na wiedzy o czynnikach ryzyka i czynnikach chroniących związanych z problemami zdrowia psychicznego i somatycznego, mechanizmach odpowiedzialnych za wystąpienie niepożądanych zjawisk i problemów zdrowotnych, a także wiedzy o skutecznych strategiach przeciwdziałania tym zjawiskom i problemom. Wyzwaniem nadal jednak pozostaje wdrażanie wiedzy naukowej do praktyki.

W Polsce od lat prowadzone są liczne działania mające na celu zapobieganie problemom zdrowia psychicznego oraz zachowaniom ryzykownym − szczególnie w grupach dzieci i młodzieży. Od końca lat 90. obowiązek realizacji programów przeciwdziałania problemom związanym z piciem alkoholu oraz używaniem narkotyków należy do samorządów lokalnych. Na prowadzenie takich działań wydawane są duże sumy pieniędzy. W 2014 roku samorządy gmin wydatkowały na te cele ponad 704 mln złotych. Z danych zbieranych przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych wynika, że w niewielu społecznościach lokalnych realizowane są programy o udokumentowanej skuteczności, rekomendowane przez instytucje centralne zajmujące się profilaktyką. Na realizację takich programów w 2014 roku gminy wydały około 5 mln złotych. Najwięcej gmin wspiera finansowo spektakle profilaktyczne, czyli przedstawienia teatralne lub muzyczne dotyczące zagrożeń związanych z sięganiem przez nastolatków po substancje psychoaktywne, rozmaite konkursy, prelekcje i pogadanki poświęcone tej problematyce, festyny dla mieszkańców społeczności lokalnych, a przede wszystkim imprezy sportowe (Zin-Sędek, 2015). Niestety, programy i tego typu działania realizowane w społecznościach lokalnych nie są zazwyczaj poddawane badaniom ewaluacyjnym. Nie dysponujemy więc dowodami na ich skuteczność, co więcej, istnieje ryzyko, że niektóre z tych działań mogą przynosić szkody odbiorcom.

Jak pokazują powyższe dane, jakość działań profilaktycznych prowadzonych w Polsce pozostawia wiele do życzenia. Podobnie jest w większości krajów Unii Europejskiej. Powszechną praktyką jest korzystanie z pozbawionych podstaw naukowych, niesprawdzonych oraz nieskutecznych programów profilaktycznych. Dane European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) z 2015 roku wskazują, że w działaniach profilaktycznych prowadzonych w szkołach nadal dominuje nieskuteczne podejście poznawczo-informacyjne. Poprawa jakości programów profilaktycznych jest obecnie jednym z priorytetów polityki zdrowotnej w Europie. W Polsce, w odpowiedzi na konieczność podnoszenia jakości działań z zakresu edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia i profilaktyki zachowań ryzykownych, wdrożony został w 2010 roku „System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego”. Celem tego systemu, oprócz tworzenia banku sprawdzonych programów, jest także popularyzacja wiedzy na temat skutecznej profilaktyki oraz upowszechnianie dobrych programów w kraju.

System rekomendacji powstał z inicjatywy Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii w ramach realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2006−2010. Założenia systemu zostały przygotowane przez zespół, w skład którego weszły osoby reprezentujące Krajowe Biuro, Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Ośrodek Rozwoju Edukacji oraz Instytut Psychiatrii i Neurologii. Źródłem inspiracji dla twórców polskiego systemu był program Exchange Drug Demand Reduction Action (EDDRA) prowadzony przez EMCDDA.

Obecnie w skład Zespołu ds. Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego wchodzą przedstawiciele instytucji, które brały udział w opracowywaniu założeń systemu. W ramach pracy zespołu dokonywana jest ocena programów promocji zdrowia psychicznego oraz profilaktyki zachowań ryzykownych, w tym używania substancji psychoaktywnych. Programy spełniające kryteria jakości otrzymują rekomendację, zaś informacje o nich i zasadach ich upowszechniania są zamieszczane w bazie prowadzonej przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (www.programyrekomendowane.pl). Program może otrzymać rekomendację na jednym z trzech poziomów:

1. Program obiecujący − program poprawnie skonstruowany, dysponujący wynikami ewaluacji procesu uprawniającymi do wnioskowania o możliwości uzyskania oczekiwanych rezultatów w efekcie jego realizacji.
2. Dobra praktyka − program poprawnie skonstruowany, o potwierdzonej w badaniach ewaluacyjnych skuteczności w zakresie wpływu na czynniki, które pośredniczą w osiąganiu zmian w zachowaniu – innymi słowy o potwierdzonej skuteczności w zakresie osiągnięcia celów szczegółowych programu.
3. Program modelowy − program o potwierdzonej w badaniach ewaluacyjnych skuteczności w zakresie wpływu na zachowania problemowe.

Pierwszym krokiem w uzyskaniu rekomendacji jest złożenie wniosku aplikacyjnego na adres Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii lub przez serwis www.programyrekomendowane.pl. Następnie program oceniany jest przez zespół pod kątem szczegółowych wymagań odnoszących się do jakości programu jako całości oraz poszczególnych etapów jego konstruowania, realizacji, ewaluacji i monitorowania. Poniżej opisane zostały standardy i kryteria oceny programów.

Ogólne dane o programie

Ogólne dane o programie zawierają nazwę programu, nazwiska jego autorów oraz nazwę organizacji (instytucji, którą reprezentują). W tym miejscu zamieszczana jest także informacja, czy program dotyczy promocji zdrowia, czy też profilaktyki uniwersalnej, selektywnej bądź wskazującej.

Okres wdrażania programu

Przyjętym w ramach systemu standardem jest to, by program ubiegający się o rekomendację był realizowany przynajmniej od roku. Programy, które są dopiero planowane bądź były realizowane w okresie krótszym niż rok, nie mogą więc starać się o otrzymanie rekomendacji. Wymagane jest więc pewne doświadczenie w realizacji przygotowanego projektu profilaktycznego. Na tym etapie oceny programu rozważane jest jedno kryterium, mianowicie: czy program jest realizowany dłużej niż rok?

Opis problemu

Kolejnym standardem jest diagnoza, czyli zebranie i przedstawienie danych dotyczących natury i rozpowszechnienia problemu, któremu program ma przeciwdziałać. Dane te zarazem pozwalają określić, kim będą odbiorcy programu. Na przykład, jeśli program dotyczy sięgania przez nastolatków po alkohol, to w tym miejscu wniosku aplikacyjnego powinny znaleźć się dane dotyczące rozpowszechnienia tego problemu wśród nastoletniej młodzieży. Ważne jest przy tym, by dane te były aktualne, czyli odwoływały się do najnowszych dostępnych badań oraz uwzględniały sytuację w danym środowisku lokalnym. Ponadto muszą dotyczyć adresatów programu, w omawianym przykładzie − młodzieży. Z opisu rozpowszechnienia zjawiska wyłania się problem, któremu ma przeciwdziałać program. Poprawny opis stanu rzeczy znajduje swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w sformułowanym celu głównym. Standardem w tym punkcie opisu jest ponadto charakterystyka czynników ryzyka i czynników chroniących powiązanych z problemem. We wspomnianym programie będą to czynniki ryzyka sprzyjające piciu oraz czynniki chroniące młodzież przed sięganiem po alkohol. Jednym z takich czynników ryzyka jest przekonanie nastolatka, że picie alkoholu przez młodzież jest powszechne, zaś rówieśnicy akceptują picie alkoholu, czynnikiem chroniącym jest wsparcie emocjonalne oraz nadzorowanie zachowania dziecka przez rodziców.

Na tym etapie analizy programu stosowane są kryteria oceny, których weryfikacji służą poniższe pytania:

• Czy przeprowadzona została diagnoza sytuacji krajowej/lokalnej?
• Czy wykorzystano aktualne i adekwatne dane?
• Czy zidentyfikowany problem wynika z danych przedstawionych w diagnozie?
• Czy problem został jasno sformułowany?
• Czy uwzględniono w opisie czynniki ryzyka/chroniące związane z problemem, któremu program ma przeciwdziałać?

Cele programu

Standardem odnoszącym się do celu głównego programu jest zgodność tego celu ze zidentyfikowanym problemem. Cel główny powinien być odpowiedzią na problem, tj. dotyczyć modyfikacji sytuacji niepożądanej na pożądaną. Przede wszystkim jednak cel główny powinien zostać tak sformułowany, by było wiadomo, jaki jest oczekiwany efekt końcowy programu. Wracając do przykładu, jeśli problemem jest sięganie przez nastolatków po alkohol, to celem programu może być opóźnienie inicjacji alkoholowej oraz ograniczenie picia wśród młodzieży, która już sięga po alkohol.

Kolejnym elementem programu są cele szczegółowe, których realizacja ma doprowadzić do osiągnięcia celu głównego. Formułując cele szczegółowe można zastosować dwa komplementarne sposoby postępowania. Pierwszy polega na odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki ryzyka są odpowiedzialne za występowanie problemu, drugi sposób wymaga odpowiedzi na pytanie, jakie czynniki przeciwdziałają jego pojawieniu się. Cele szczegółowe programu dotyczą bowiem ograniczania działania ryzyka czynników leżących u źródeł problemu lub wzmacniania czynników chroniących, które mogą być dla nich przeciwwagą. Innymi słowy cele szczegółowe wskazują „drogi” osiągnięcia celu głównego.

Istotne jest przy tym, by cel główny i cele szczegółowe spełniały kryteria SMART. Oznacza to, że cel główny i cele szczegółowe powinny być:

• Specyficzne − sformułowane precyzyjnie oraz w jasny sposób, tak by nie było wątpliwości, do czego zmierza autor programu.
• Mierzalne − możliwy jest dobór odpowiednich wskaźników (miar), które pozwolą dokonać oceny efektów programu, czyli sprawdzenie, czy cel został osiągnięty.
• Adekwatne − sformułowane w formie oczekiwanej pozytywnej zmiany u uczestników programu, która odnosi się bezpośrednio do problemu, który jest przedmiotem programu.
• Realistyczne − możliwe do osiągnięcia, biorąc pod uwagę analizę dostępnych zasobów oraz posiadane kompetencje.
• Terminowe – został wyznaczony czas, w którym zostaną osiągnięte.

Na tym etapie oceny programu stosowane są przez zespół następujące kryteria oceny:

• Czy sformułowany został cel ogólny?
• Czy cel ogólny spełnia kryteria SMART?
• Czy sformułowane zostały cele szczegółowe?
• Czy cele szczegółowe spełniają kryteria SMART?

Założenia programu

Znajomość modeli teoretycznych, które pozwalają wyjaśnić przyczyny zachowań ryzykownych oraz wskazują mechanizmy zmiany zachowań niepożądanych na pożądane, jest obecnie wymogiem stawianym autorom programów profilaktycznych. Programy profilaktyczne powinny opierać się na wiedzy o strategiach, które mają udokumentowany związek z ograniczaniem wpływu czynników ryzyka oraz wzmacnianiem czynników chroniących. Dobry program profilaktyczny powinien być zatem oparty na modelach teoretycznych, których skuteczność została potwierdzona w literaturze naukowej oraz sprawdzona w badaniach ewaluacyjnych, a także w codziennej praktyce. Przykładem skutecznej strategii profilaktycznej jest doskonalenie umiejętności społecznych dzieci i młodzieży. Wiadomo bowiem z prac teoretycznych oraz licznych badań, że jedną z przyczyn zachowań ryzykownych (w tym używania substancji psychoaktywnych) jest niedostateczna umiejętność radzenia sobie z wyzwaniami okresu dorastania, takimi jak budowanie autonomii czy nawiązywanie relacji społecznych. Z tego powodu w programie profilaktycznym dotyczącym alkoholu, który wykorzystywany jest tu jako przykład, warto zastosować strategię, która polega właśnie na doskonaleniu umiejętności przydatnych w kontaktach z rówieśnikami.

Na tym etapie oceny programu stosowane są następujące kryteria:

• Jakie są wcześniejsze doświadczenia autorów programu?
• Jakie są wyniki ewaluacji innych, podobnych programów?
• Czy podczas konstruowania programu wykorzystano sprawdzone modele teoretyczne wyjaśniające zjawisko, któremu program ma przeciwdziałać?

Grupa docelowa

Kolejnym standardem jest odpowiedni dobór uczestników programu, czyli grupy docelowej. Wybór grupy docelowej ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala ustalić, czy należy zaplanować program profilaktyki uniwersalnej, selektywnej czy wskazującej. Istotne jest przy tym, by grupa docelowa została wybrana na podstawie diagnozy sytuacji oraz prawidłowo sformułowanego problemu. Niekiedy twórcy programów zakładają, że program przyniesie także korzyści osobom, które nie są bezpośrednio zaangażowane w realizację programu. Osoby te tworzą grupę docelową pośrednią, podczas gdy uczestnicy zajęć przewidzianych w programie to grupa docelowa bezpośrednia. Standardem w opisie grupy docelowej jest określenie kryteriów kwalifikacji do programu oraz kryteriów wykluczenia. W przypadku programu profilaktyki alkoholowej, którego celem jest opóźnienie inicjacji alkoholowej kryterium kwalifikacji jest wiek potencjalnych odbiorców (10–12 lat, czyli przed momentem inicjacji) oraz zgoda uczniów i ich rodziców na udział w programie. Podobnie kryterium wykluczającym może być wiek (starsi niż 13 lat, co oznacza, że w większości są po inicjacji alkoholowej) oraz brak zgody dzieci lub ich rodziców na uczestniczenie w programie.

Ocena opisu odbiorców programu prowadzona jest na podstawie trzech kryteriów:

• Czy grupa docelowa została wybrana na podstawie diagnozy oceny sytuacji oraz prawidłowo sformułowanego problemu?
• Czy określone zostały kryteria kwalifikacji do programu?
• Czy określone zostały kryteria wykluczenia z programu?

Działania

Opis działań programu pozwala wyobrazić sobie, co konkretnie zostanie zrobione. Z tego względu standardem jest szczegółowa charakterystyka tych działań, w tym: jak będą przebiegały proponowane uczestnikom zajęcia, jakie tematy uwzględniono w scenariuszach poszczególnych zajęć, jak długo będą one trwały oraz jak często będą się odbywały. Działania muszą być dostosowane do specyfiki i wieku odbiorców programu (grupy docelowej) oraz celu głównego i celów szczegółowych programu. Celem programu, który służy nam tutaj jako przykład, jest opóźnienie inicjacji oraz ograniczenie picia alkoholu wśród młodzieży. Z badań i praktyki wiadomo, że takie działania, jak przekazywanie wiedzy o szkodliwości alkoholu nie są skuteczne, nie przyczyniają się bowiem do zmiany zachowań odbiorców programu. Jeśli cel naszego programu ma zostać zrealizowany, należy więc zaplanować działania, które dają szanse powodzenia. Na przykład, cykl warsztatów ukierunkowanych na doskonalenie umiejętności społecznych młodzieży, które są pomocne w radzeniu sobie z presją rówieśników skłaniającą do sięgania po alkohol.

Przy ocenie opisu działań wykorzystywane są następujące kryteria oceny:

• Czy działania zostały szczegółowo opisane?
• Czy rodzaj, długość, intensywność działań są dostosowane do specyfiki grupy docelowej?
• Czy działania są odpowiednie do celu programu?

Nakłady

Standardem w profilaktyce jest adekwatność nakładów w stosunku do rodzaju i rozmiaru planowanych działań oraz specyfiki grupy docelowej. Kolejnym punktem opisu programu są więc nakłady, jakie trzeba ponieść w związku z jego realizacją. Realizacja programu wymaga przygotowanej kadry i odpowiednich materiałów. Kadrę programu stanowią realizatorzy i koordynatorzy działań. Osoby te muszą być dobrze przygotowane do swoich zadań, co oznacza, że powinny dysponować wiedzą z zakresu profilaktyki oraz bardzo dobrze znać program, który będą realizować. W literaturze dotyczącej skuteczności działań profilaktycznych podkreśla się bowiem znaczenie wierności (ang. fidelity) realizacji programu wobec modelowej wersji programu. Wprowadzenie daleko idących modyfikacji w dobrze zaplanowanym i poddanym ewaluacji programie może ograniczyć lub wręcz pozbawić go skuteczności. Taką modyfikacją może być rezygnacja z części zaplanowanych scenariuszy zajęć i wprowadzenie w to miejsce innych propozycji.

Kryteria oceny programu na tym etapie to:

• Czy przygotowanie i kompetencje realizatorów są odpowiednie do rodzaju programu?
• Czy materiały są odpowiednie do rodzaju programu i dla jego odbiorców?

Sposób wdrażania programu

Standardem we wdrażaniu programu powinno być zapewnienie odpowiedniej jakości jego rutynowych realizacji. Oznacza to, że oprócz zajęć oferowanych adresatom programu, należy również opracować system szkolenia realizatorów oraz koordynować ich pracę. Osoby prowadzące zajęcia przewidziane w programie muszą być dobrze przygotowane do swoich zadań oraz mieć dostęp do odpowiednich materiałów. Bardzo pomocne są cykliczne spotkania z realizatorami (tzw. superwizje), poświęcone wymianie doświadczeń oraz dzieleniu się sukcesami i trudnościami. Kolejną sprawą jest monitorowanie, czyli systematyczne zbieranie danych na temat przebiegu zajęć oraz odbioru programu przez adresatów. Wyniki monitorowania ewaluacji procesu powinny być wykorzystywane do udoskonalania programu. Nie zaleca się oczywiście wprowadzania zmian po każdej realizacji programu. Przemiany kulturowe i technologiczne powodują jednak, że nowatorskie początkowo treści i rozwiązania metodyczne programu mogą po kilku latach być już przestarzałe. Najlepszym tego przykładem jest wpływ nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych na system edukacji. Warto więc co kilka lat dokonać analizy danych zebranych podczas ewaluacji procesu, dokonać przeglądu programu i wprowadzić niezbędne zmiany, na przykład uwzględnić w treściach programu problematykę korzystania przez młodzież z internetu.

Kryteria oceny wdrażania programu to:

• Czy wszystkie działania programu mają zapewnione odpowiednie nakłady (np. kadrę, koordynatorów, podręczniki dla realizatorów, materiały dla uczestników)?
• Czy został opracowany i wdrożony system szkolenia realizatorów?
• Czy istnieje system wspierania realizatorów (np. superwizje)?
• Czy systematycznie prowadzone jest monitorowanie programu?
• Czy wyniki monitorowania są uwzględniane w doskonaleniu programu?

Ewaluacja procesu

Standardem w przypadku programów ubiegających się o rekomendację na pierwszym poziomie (program obiecujący) jest ewaluacja procesu. Ewaluacja procesu, tak jak monitorowanie, ma na celu ocenę realizacji oraz odbioru programu przez uczestników. Badania prowadzone w ramach ewaluacji procesu są jednak bardziej szczegółowe, ponieważ ich wyniki służą dokonaniu wyboru najlepszych rozwiązań i udoskonaleniu wstępnej wersji programu. Ewaluacja procesu oparta jest na analizie wskaźników realizacji działań. Generalnie, wskaźniki to dane, które świadczą o sukcesie lub niepowodzeniu programu. Wskaźniki działań pozwalają ustalić, czy program został zrealizowany zgodnie z założeniami. W ramach ewaluacji procesu zbierane są więc dane dotyczące liczby przeprowadzonych zajęć, frekwencji na tych zajęciach, trudności podczas realizacji oraz sposobów ich rozwiązywania, a także zaangażowania odbiorców oraz ich opinii o programie.

Kryteria oceny dotyczące ewaluacji procesu to:

• Czy i jak opisana została metodologia ewaluacji procesu (osoby badane, metody, narzędzia, harmonogram zbierania danych)?
• Czy opisane zostały wskaźniki ewaluacji procesu?
• Czy i jak opisane zostały wyniki ewaluacji procesu?

Ewaluacja wyników

Standardem wymaganym w przypadku programów określanych jako tzw. dobre praktyki i programów modelowych jest ewaluacja wyników. Ten rodzaj ewaluacji polega na przeprowadzeniu badań, których celem jest ustalenie, czy w wyniku realizacji programu udało się osiągnąć zamierzony cel główny, a także cele szczegółowe. Innymi słowy, ewaluacja wyników odpowiada na pytanie o skuteczność programu. Opis metodologii ewaluacji programu powinien zawierać schemat badawczy, w tym, czy zastosowano schemat pretest – posttest, czy też schemat z grupą eksperymentalną i porównawczą, jak dobierano respondentów do grupy eksperymentalnej i porównawczej. W opisie metodologii powinna być także zamieszczona charakterystyka osób objętych badaniami – wiek, płeć oraz inne, ważne z perspektywy programu, cechy uczestników. Następnie powinna zostać opisana procedura zbierania danych, charakterystyka narzędzi badawczych, w tym pytań zamieszczonych w ankietach oraz przyjętych wskaźników. Wracając do przykładu programu profilaktyki alkoholowej, wskaźnikiem ewaluacji wyników może tu być odsetek uczniów, którzy po programie sięgnęli po alkohol. Wreszcie należy opisać sposób analizy danych i uzyskane wyniki.

Prowadzenie badań społecznych, do których należą także badania ewaluacyjne, wymaga przestrzegania standardów etycznych. Z tego względu bardzo ważnym wymogiem systemu rekomendacji jest przestrzeganie przez autorów programów zasad etyki prowadzenia badań. Takim standardem jest poinformowanie osób badanych o celu i metodzie badań, poszanowanie ich prywatności, dbanie o poufność informacji uzyskanych od uczestników, a także rzetelność i bezstronność badacza.

Na tym etapie oceny programu stosowane są następujące kryteria oceny:

• Czy opracowane zostały wskaźniki ewaluacji wyników?
• Czy i jak opisana została metodologia ewaluacji wyników?
• Czy i jak opisane zostały wyniki ewaluacji?
• Czy ewaluacja wyników była prowadzona zgodnie z etycznymi standardami obowiązującymi w badaniach społecznych?

Źródła informacji o programie

Informacje o programie oraz wyniki ewaluacji powinny być dostępne dla osób zainteresowanych, w tym decydentów, przedstawicieli społeczności lokalnych, szkół i innych placówek edukacyjnych, także potencjalnych odbiorców. Z tego względu kryterium oceny programu są także publikacje o programie. Stosowane są w tym przypadku dwa kryteria oceny:

• Czy dostępne są publikacje naukowe na temat zawartości i ewaluacji programu?
• Czy dostępne są publikacje popularnonaukowe na temat programu?

Uwagi końcowe

Opisane powyżej standardy i kryteria stawiają przed autorami programów duże wymagania. Warto jednak zaznaczyć, że do otrzymania rekomendacji nie jest konieczne spełnienie wszystkich kryteriów na najwyższym poziomie. Należy też podkreślić, że zespół do spraw rekomendacji przede wszystkim służy autorom programów pomocą. Każdy wniosek jest wnikliwie czytany, zaś autorzy otrzymują szczegółową informację zwrotną dotyczącą mocnych i słabych stron programu, a także sugerowanych poprawek we wniosku aplikacyjnym. Negatywna opinia zespołu nie przekreśla możliwości ponownego ubiegania się o rekomendację.

Do tej pory rekomendację uzyskały 23 programy. Wśród nich znajdują się programy promocji zdrowia, profilaktyki uniwersalnej, selektywnej i wskazującej. Do zespołu nadsyłane są zaś kolejne wnioski. Rozwojowi profilaktyki w Polsce sprzyjają rozwiązania systemowe. Wdrażanie programów rekomendowanych zostało zalecone w Rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016−2020.

System Rekomendacji Programów Profilaktycznych i Promocji Zdrowia Psychicznego powstał w odpowiedzi na konieczność podnoszenia jakości edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia i profilaktyki zachowań ryzykownych młodzieży. Ostatnio do bazy programów rekomendowanych wpisano trzy programy z zakresu profilaktyki uniwersalnej: Spójrz Inaczej I−III oraz Spójrz Inaczej IV−VI, Trzy Koła i Debatę, a także program profilaktyki selektywnej pn. Program Nauki Zachowania.

Programy zgłaszane do Systemu są analizowane przez Zespół ds. Rekomendacji pod względem szczegółowych wymagań odnoszących się do jakości programu jako całości, a także poszczególnych etapów jego przygotowywania i realizacji, czyli diagnozy i oceny potrzeb, wyboru grupy docelowej, planowania celów i sposobów ich realizacji, zapewnienia jakości realizacji oraz monitorowania i ewaluacji. W 2016 roku do bazy programów rekomendowanych zostały wpisane kolejne programy, w tym propozycje z zakresu profilaktyki uniwersalnej Spójrz Inaczej I−III oraz Spójrz Inaczej IV−VI, Trzy Koła i Debata oraz program profilaktyki selektywnej pn. Program Nauki Zachowania.

Spójrz Inaczej I–III

Spójrz Inaczej to program o wieloletniej tradycji, realizowany jest bowiem w Polsce od początku lat 90. ubiegłego wieku. Spójrz Inaczej dla klas I–III to program promocji zdrowia psychicznego, a zarazem program profilaktyczny nastawiony na przeciwdziałanie zachowaniom destrukcyjnym oraz nieprawidłowej adaptacji społecznej dzieci rozpoczynających naukę szkolną, czyli uczniów w wieku 7-10 lat. Program opiera się na trzech filarach. Pierwszy filar odnosi się do rozwoju psychospołecznego i umiejętności odbiorców programu. Autorzy wyszli z założenia, że źródłem problemów zdrowia psychicznego w przyszłości (w tym uzależnień od substancji psychoaktywnych) są różnego rodzaju deficyty i trudności doświadczane przez dzieci. Z tego względu działania programu są ukierunkowane na wspieranie rozwoju psychospołecznego uczniów oraz rozwijanie i doskonalenie umiejętności pomocnych w nawiązywaniu pozytywnych relacji z rówieśnikami, a także w radzeniu sobie z trudnościami. Program jest realizowany przez nauczycieli podczas zajęć w szkole. Drugim filarem, na którym oparto program, jest więc psychoedukacja nauczycieli, doskonalenie ich umiejętności wychowawczych oraz uwrażliwianie na potrzeby dzieci. Trzeci filar programu odnosi się do wiedzy z psychologii rozwojowej, która wskazuje, że pierwsze lata nauki w szkole to okres niezmiernie istotny dla rozwoju podstaw samooceny, poczucia własnej skuteczności w działaniu oraz umiejętności współdziałania z innymi. Zaniedbania w tej dziedzinie poczynione na tym etapie rozwoju dzieci mogą mieć negatywny wpływ na funkcjonowanie społeczne młodzieży w przyszłości, prowadzić do zaburzeń zdrowia psychicznego, w tym uzależnień.

Cel główny programu to zapobieganie zachowaniom ryzykownym oraz wspieranie prawidłowego rozwoju i kompetencji uczniów. Pierwszy cel szczegółowy odnosi się więc do rozwijania umiejętności psychospołecznych uczniów, takich jak umiejętność rozpoznawania i nazywania uczuć, radzenia sobie z negatywnymi emocjami, kształtowania pozytywnej samooceny i pozytywnego obrazu siebie. Drugi cel szczegółowy, tj. zapobieganie destrukcyjnym zachowaniom w klasie/grupie rówieśniczej i odrzuceniu rówieśniczemu, jest realizowany poprzez tworzenie warunków, które sprzyjają rozwojowi empatii i zdolności przyjęcia perspektywy drugiej osoby. Empatia i zdolność wyobrażenia siebie w sytuacji innego człowieka służą z kolei rozwojowi umiejętności współpracy i wspólnej zabawy, rozwiązywania problemów/konfliktów oraz podejmowania samodzielnych decyzji. Trzecim celem szczegółowym jest kształtowanie umiejętności prowadzenia zdrowego stylu życia. Osiągnięciu tego celu służy przekazywanie wiedzy o własnym ciele, zachowaniach prozdrowotnych, zasadach bezpieczeństwa oraz niektórych zagrożeniach dla zdrowia, w tym związanych z używaniem szkodliwych substancji chemicznych.

Treści programu przekazywane są w czasie kilkudziesięciu godzin zajęć realizowanych w klasach. Zajęcia te prowadzone są metodami aktywnymi, tak by dzieci miały możliwość twórczego doświadczenia i przeżycia problematyki danej lekcji, a następnie podsumowania zdobytych doświadczeń. Dobór konkretnych technik pracy zależy od zainteresowania dzieci danym tematem, ich aktywności na zajęciach oraz stopnia rozwoju umiejętności poznawczych. Podczas zajęć poświęconych emocjom wykorzystywane są takie sposoby wyrażania uczuć jak: zabawa, malowanie i rysowanie, śpiewanie piosenek, scenki teatralne, przedstawienia kukiełkowe. Istotne znaczenie w pracy w klasie ma modelowanie u dzieci pożądanych zachowań przez nauczyciela oraz innych uczniów. Nauka przez modelowanie pozwala dzieciom poszerzyć zakres własnych doświadczeń i bardziej sprzyja rozwojowi umiejętności niż upominanie czy udzielanie wskazówek przez nauczyciela.

Spójrz Inaczej IV−VI

W działaniach wychowawczo-profilaktycznych, tak jak w innych formach edukacji, istotna jest ciągłość i systematyczność. Kontynuacją programu dla uczniów w wieku wczesnoszkolnym jest Spójrz Inaczej IV–VI. Cele i założenia tego programu są zbliżone do celów i założeń programu dla klas I–III. Propozycje zajęć adresowanych dla klas IV–VI zmierzają więc do dalszego rozwoju rozumienia przez dzieci siebie i innych, rozpoznawania i zaspokajania własnych potrzeb, a także rozpoznawania własnych emocji i wyrażania ich w sposób konstruktywny. Więcej miejsca, niż w przypadku programu dla najmłodszych uczniów, poświęcono też poczuciu własnej wartości. Omawiane są również takie tematy, jak: zmiany w życiu nastolatka, radzenie sobie z nową sytuacją w związku z rozpoczęciem nauki w IV klasie oraz planowanie przyszłości w klasie VI. Elementy programu dotyczące uczestnictwa w grupie poświęcono zagadnieniom dotyczącym relacji w grupie, w tym rozwiązywaniu problemów i konfliktów w klasie, a także umiejętności odpierania presji rówieśników, którzy próbują nakłaniać do podejmowania niebezpiecznych zachowań. Istotnym wątkiem jest także umiejętność podejmowania decyzji. Wiek uczestników Spójrz Inaczej IV–VI to czas, w którym młodzi ludzie podejmują pierwsze próby sięgania po substancje psychoaktywne. W związku z tym w programie proponowane są zajęcia dotyczące alkoholu, nikotyny i narkotyków.

Nauczyciele przygotowywani są do realizacji programu podczas kilkudziesięciogodzinnych warsztatów. Wyposażani są też w podręczniki Spójrz Inaczej I–III oraz Spójrz Inaczej IV–VI, które zawierają scenariusze zajęć oraz proponowane techniki i metody pracy. Nauczyciel, prowadząc zajęcia, może w pewnym stopniu modyfikować zaproponowane sposoby realizacji programu, wybierając takie, które najlepiej odpowiadają możliwościom i potrzebom uczestników.

Trzy Koła

Kolejnym programem wychowawczo-profilaktycznym o wieloletniej tradycji są Trzy Koła − propozycja adresowana do nauczycieli i pedagogów pracujących w szkołach podstawowych oraz gimnazjach. Program powstał jako odpowiedź na obserwowany w latach 90. XX wieku wzrost rozpowszechnienia problemów stanowiących zagrożenie dla zdrowia i prawidłowego funkcjonowania nastolatków, takich jak używanie substancji psychoaktywnych, agresja czy przestępczość.

Ogólnym celem programu jest wzmocnienie motywacji nauczycieli – szczególnie wychowawców klas, do prowadzenia systematycznych działań wychowawczo-profilaktycznych, a także na rozwijanie ich umiejętności i kompetencji w tej dziedzinie.Autorzy wyszli bowiem z założenia, iż wychowawcy dysponują całościową wiedzą na temat funkcjonowania swoich podopiecznych. W związku z tym są w bardziej niż realizatorzy wąskich, wyspecjalizowanych programów profilaktycznych, predestynowani do czuwania nad harmonijnym rozwojem i ochroną zdrowia psychicznego uczniów. W programie oferowane są wychowawcom konkretne scenariusze zajęć. Konstrukcja programu zachęca natomiast do refleksji, modyfikowania, tworzenia oraz poszukiwania nowych rozwiązań. Program ma bowiem stanowić pomoc dla nauczycieli i wychowawców w budowaniu indywidualnych programów wychowawczych dla klas, które są realizowane na lekcjach, ale także na wycieczkach, imprezach szkolnych, podczas spotkań z rodzicami.

Treści programu koncentrują się wokół trzech zagadnień o kluczowym znaczeniu dla profilaktyki i wychowania, stąd nazwa programu.

Krąg pierwszy: Klimat i więzi

Fundamentem programu Trzy Koła jest pozytywny klimat społeczny szkoły i klasy. Z tego względu pierwszym celem szczegółowym programu jest rozwijanie więzi społecznych pomiędzy nauczycielami i uczniami oraz szkołą i rodzicami, a także rozwijanie pozytywnych relacji społecznych między uczniami.

Podstawą działań na rzecz dobrego klimatu i wzmacniania więzi społecznych są osobiste i przyjazne kontakty pomiędzy nauczycielem i uczniami. Nauczyciele są więc zachęcani do indywidualnego traktowania każdego z uczniów, stosowania pochwał, stwarzania okazji do tego, by każde dziecko mogło zaprezentować swoje mocne strony. Istotne znaczenie dla klimatu ma integracja klasy oraz przyjazne relacje pomiędzy uczniami. Z tego względu uczniom proponowane są zajęcia oparte na współpracy, rozmowie, wzajemnej pomocy oraz wspólnym przeżywaniu pozytywnych zdarzeń. Wprowadzane są też zasady sprzyjające pracy zespołowej.

Krąg drugi: Sprawy i problemy przeżywane przez dzieci i młodzież

Drugim celem szczegółowym jest kształtowanie u dzieci i młodzieży postaw i zachowań prospołecznych. Zdaniem autorów Trzech Kół podejmowanie działań zmierzających do tego celu wymaga od nauczyciela umiejętności patrzenia na świat także z perspektywy uczniów. Z tego względu istotne jest, by nauczyciel wiedział, jakie sprawy i problemy są ważne dla jego uczniów. Pozwala to wspierać wychowanków w poszukiwaniu rozwiązań oraz uczeniu i doskonaleniu konstruktywnych zachowań. Zajęcia oferowane uczniom w ramach tego kręgu dotyczą rozmów o przeżywanych uczuciach, o radościach i przykrościach, o samopoczuciu, które umożliwia docieranie do spraw nurtujących uczniów. Jest to punkt wyjścia do rozwijania różnych umiejętności społecznych, np. porozumiewania się, rozwiązywania konfliktów, współpracy oraz pomagania innym osobom.

Krąg trzeci: Zdrowie i zagrożenia

Trzecim celem jest wzmacnianie postaw i zachowań prozdrowotnych oraz przeciwdziałanie zachowaniom ryzykownym, takim jak: picie alkoholu, palenie papierosów, stosowanie przemocy, narażanie się na nieszczęśliwe wypadki. Realizacja tego celu wymaga, by wychowawca orientował się w bieżących lub rozwojowo uwarunkowanych zagrożeniach dla zdrowia jego uczniów. Autorzy programu proponują, by nauczyciele tworzyli listy problemów, którymi warto zająć się w danym roku szkolnym lub semestrze, np. palenie tytoniu, odżywianie się, aktywność fizyczna, przemoc itp.

Program Trzy Koła oferuje swoim odbiorcom zróżnicowane i aktywizujące formy pracy profilaktyczno-wychowawczej. W ramach szkoleń przygotowujących do prowadzenia zajęć uczestnicy zapoznają się z zestawem zasad, technik i pomysłów metodycznych. Propozycje te zostały opisane w czterech zeszytach programu, a w zależności od potrzeb nauczyciele otrzymują dodatkowe materiały dotyczące substancji psychoaktywnych.

Nauczyciele są też zachęcani do rozwijania współpracy z rodzicami i włączania ich do działań profilaktycznych. Proponowane są scenariusze i inne pomoce metodyczne do wykorzystania w czasie zebrań z rodzicami.

Debata

Program Debata realizowany jest w Polsce od 1998 roku. Propozycja ta jest adresowana do uczniów klas V i VI, czyli młodzieży, która w większości nie miała jeszcze doświadczeń z alkoholem. Celem programu jest wzmocnienie postaw przeciwnych sięganiu po alkohol, modyfikacja fałszywych przekonań normatywnych sugerujących, że picie alkoholu jest wśród młodzieży powszechnie aprobowane oraz zachęcenie młodzieży do odsunięcia momentu ewentualnej inicjacji alkoholowej na czas wczesnej dorosłości. Celem ogólnym jest ponadto stopniowa zmiana środowisk objętych programem, tak by normy promowane w tych społecznościach sprzyjały abstynencji lub zachowaniu umiaru w piciu alkoholu.

Pierwszy z celów szczegółowych programu Debata odnosi się do zwiększenia wiedzy uczestników na temat natury alkoholu i konsekwencji jego używania oraz modyfikacji błędnych przekonań normatywnych. Działania polegają tu na przeprowadzeniu krótkiego sondażu dotyczącego przekonań i postaw odbiorców wobec alkoholu. W dalszej części zajęć wyniki te są omawiane, uczniowie mają więc możliwość skonfrontowania własnych opinii na temat poglądów kolegów i koleżanek z faktami zawartymi w wynikach sondażu. Podejmowana jest także dyskusja na temat stereotypów i mitów dotyczących alkoholu.

Drugim celem szczegółowym jest klaryfikacja wartości, tak by wzmocnić znaczenie zdrowego stylu życia. Działania polegają tu na dyskusji z odbiorcami na temat korzyści oraz szkód i strat związanych z piciem, a także konfrontowaniu wartości cenionych przez młodzież z zachowaniami ryzykownymi. W realizacji tego celu ważną rolę odgrywa modelowanie przez prowadzących, którzy podczas zajęć dają świadectwo swojej decyzji dotyczącej nieużywania substancji psychoaktywnych. Ważnym wymogiem stawianym przez autora programu jest więc osobista abstynencja prowadzących.

Trzeci cel szczegółowy odnosi się do ochrony młodzieży przed presją skłaniającą do picia alkoholu. Działania służące realizacji tego celu to dyskusja na temat rzeczywistych postaw młodzieży wobec alkoholu, a także omówienie z uczestnikami metod obrony przed presją, która może być wywierana nie tylko przez rówieśników, ale również przez dorosłych.

Uczniowie biorący udział w Debacie są ponadto zachęcani do podejmowania osobistych postanowień dotyczących zachowania abstynencji.

Program Debata jest prowadzony w sposób interaktywny, w dialogu z uczestnikami. Stosowane są takie metody pracy, jak „burza mózgów”, proste scenki dramowe i zabawy dydaktyczne promujące abstynencję i zdrowy styl życia. Program Debata jest programem profilaktyki uniwersalnej, ale można traktować go jako krótką interwencję profilaktyczną, ponieważ struktura programu koresponduje ze strukturą tzw. dialogu motywującego.

Scenariusz trzygodzinnych zajęć programu Debata został opisany w formie podręcznika i jest dostępny w publikacji Krzysztofa Wojcieszka¹. Osoby realizujące program powinny posiadać pisemne potwierdzenie przeszkolenia. W 2017 roku zostanie wprowadzony nowy system i program szkolenia, oparty na wynikach aktualnych badań nad programem.

Program Nauki Zachowania

Program Nauki Zachowania powstał w 2009 roku. Propozycja ta jest kierowana do uczniów, którzy cyklicznie, w różnych okolicznościach oraz w obecności przynajmniej kilku nauczycieli zachowują się w sposób niewłaściwy, co ma negatywne społeczne konsekwencje dla samych nastolatków, ich rówieśników i dorosłych oraz zaburza tok nauki w klasie. Program Nauki Zachowania nie jest natomiast przeznaczony dla uczniów mających bardzo poważne problemy z zachowaniem, na przykład tych, którzy stosują przemoc bądź w istotny sposób naruszają regulamin szkoły.

Uczeń może zostać zgłoszony przez każdego z pracowników szkoły, rodzica lub przystąpić do programu z własnej inicjatywy. Bez względu na to przez kogo uczeń został zgłoszony, warunkiem uczestnictwa jest jego zgoda na udział w programie. Młodzi odbiorcy programu wybierają również cele, które chcą osiągnąć oraz sposoby ich realizacji.

Program oparty jest na koncepcji behawioralnej, która zakłada naukę pożądanych zachowań i umiejętności poprzez pozytywne wzmacnianie postępów ucznia. Autorzy odwołują się również do koncepcji pozytywnego rozwoju dzieci i młodzieży oraz dorobku psychologii humanistycznej, które wskazują na znaczenie, jakie w pracy wychowawczo-profilaktycznej ma zaspokajanie potrzeb rozwojowych nastolatków, takich jak potrzeba przynależności, kompetencji, sprawczości, szlachetności i odpowiedzialności. Uwzględniono również współczesną wiedzę z zakresu wychowania i kształtowania motywacji wewnętrznej.

Głównym celem jest ograniczenie występowania niewłaściwych zachowań u odbiorców Programu Nauki Zachowania w szkole oraz powstrzymanie procesu nasilania i utrwalania się zachowań problemowych.

Pierwszym celem szczegółowym jest opanowanie konkretnych i dobranych do potrzeb danego dziecka umiejętności, które umożliwią mu ograniczenie zachowań destrukcyjnych oraz kształtowanie zachowań konstruktywnych. Postępy uczestników w doskonaleniu umiejętności i zmianie niepożądanych zachowań omawiane są z nauczycielem prowadzącym po każdej lekcji. Podczas tych rozmów uczeń otrzymuje krótką informację zwrotną dotyczącą poczynionych postępów oraz tego, co może jeszcze zrobić, by poprawić swoje zachowanie. Istotne jest przy tym, by uczeń doświadczył zadowolenia ze swoich osiągnięć oraz przemyślał dalsze kroki zmierzające do zmiany niewłaściwych zachowań. Po zakończeniu wszystkich lekcji prowadzone są rozmowy podsumowujące dzień. W czasie tych spotkań zostają zebrane i pogłębione informacje zwrotne z rozmów przeprowadzonych po poszczególnych lekcjach. Nauczyciel pracujący z uczniem ma wtedy czas, by zastanowić się wraz z podopiecznym nad jego zasobami oraz możliwościami wykorzystania tych mocnych stron w pracy nad zmianą zachowania. Kluczowe znaczenie ma przy tym podkreślenie sukcesów ucznia oraz analiza sposobów osiągnięcia postępów.

Na koniec każdego tygodnia dokonywane są podsumowania dotyczące postępów każdego z uczniów biorących udział w programie. Podejmowane są wtedy decyzje dotyczące ewentualnej modyfikacji celów oraz pozostawienia ucznia w programie bądź zakończenia pracy.

Drugim celem szczegółowym programu jest rozwój poczucia odpowiedzialności uczestników za własne zachowania i konsekwencje tych zachowań, a także rozwój samoświadomości, tj. zdolności do prowadzenia wewnętrznego dialogu, mającego charakter indywidualnej refleksji nad własnym postępowaniem oraz umiejętności analizy czynników, które wpływają na podejmowanie konkretnych zachowań. Z tego względu podczas realizacji programu zwraca się szczególną uwagę na to, aby uczeń samodzielnie podejmował decyzje dotyczące włączenia się do programu oraz wyboru osobistych celów. Nauczyciel podczas kolejnych rozmów stara się skłaniać ucznia do przemyślenia własnych zachowań, a także wspierać swojego podopiecznego w kształtowaniu adekwatnego poczucia własnej wartości oraz samodzielności w wyborze umiejętności i sposobów radzenia sobie z trudnościami. W czasie tych rozmów nauczyciele korzystają z umiejętności formułowania tzw. pytań sokratejskich i technik coachingowych. Metody te sprzyjają samodzielnemu poszukiwaniu przez uczniów nowych rozwiązań oraz refleksji dotyczącej konsekwencji własnych wyborów. W zamierzeniu ma to służyć rozwojowi odpowiedzialności i samostanowienia ucznia.

Trzecim celem szczegółowym programu jest kształtowanie pozytywnych więzi społecznych u uczniów mających trudności z zachowaniem, zwiększanie ich motywacji do nauki w szkole oraz poprawę ich zaufania do dorosłych opiekunów. Osiągnięciu tego celu ma sprzyjać zwiększenie ilości czasu poświęcanego uczniowi, który wyraził gotowość do zmiany swoich niepożądanych zachowań. W codziennych indywidualnych rozmowach nauczyciel podkreśla sukcesy i dokonania uczniów. Istotne jest również zachowanie pozytywnych relacji z nastolatkiem, niezależnie od zaistniałych trudności. Nauczyciel przyjmuje postawę mentora, wspierającego w procesie uczenia się zachowań i umiejętności oraz osiągania celów założonych przez nastolatka.

Program Nauki Zachowania jest prowadzony we współpracy z rodzicami. Uczeń, który podjął decyzję udziału w programie, zaprasza rodzica do szkoły na wspólną rozmowę z nauczycielem. Celem rozmowy jest włączenie rodziców do pracy nad modyfikacją zachowań dziecka oraz uzyskanie formalnej zgody na udział w programie. Ważnym elementem działań jest zachęcanie wszystkich nauczycieli do zaangażowania i współpracy w procesie wspierania uczniów w dokonywaniu zmian.

Program szkolenia nauczycieli do prowadzenia Programu Nauki Zachowania składa się z dwóch etapów: szkolenia dla rad pedagogicznych oraz warsztatów przygotowujących wybranych nauczycieli do pracy z uczniami. Autorzy programu oferują także indywidualne konsultacje oraz cykliczne spotkania treningowe dla liderów realizujących i koordynujących program w szkołach.

Informacje o propozycjach profilaktycznych opisanych w tym artykule oraz programach, które uzyskały rekomendacje w ubiegłych latach, znajdują się na stronie www. programyrekomendowane.pl.

Chciałabym podziękować autorom programów za konsultacje: Ewie Czemierowskiej-Korubie (Spójrz Inaczej), Barbarze Wolniewicz-Grzelak (Trzy Koła), Krzysztofowi Wojcieszkowi (Debata), Stanisławowi Bobuli (Program Nauki Zachowania).