Cyfrowe narzędzia diagnostyczne do badania czynników ryzyka, czynników chroniących i zachowań ryzykownych uczniów klas IV–VIII

W artykule przedstawiono skrótowo podstawy teoretyczne konstrukcji dwóch baterii kwestionariuszy, które mogą mieć zastosowanie w pogłębionej i jednocześnie zakresowo poszerzonej diagnozie ryzyka uzależnień oraz ich strukturę wyłonioną w trakcie badań walidacyjnych. Jest to Bateria Kwestionariuszy Funkcjonowania Społecznego (B-KFS) oraz pomocniczo Bateria Kwestionariuszy Motywacji (B-KMiA), obie przeznaczone do badania uczniów klas IV-VIII szkoły podstawowej.

Wprowadzenie

Coraz częściej w literaturze przedmiotu i potocznie mówimy o syndromie nałogowej osobowości naszych czasów, co wynika z cech współczesności (warunki społeczno-kulturowe), która przyjmuje coraz bardziej różnorodne formy i powoduje coraz bardziej rozległe negatywne tego konsekwencje dla funkcjonowania osoby w świecie i tym samym jej rozwoju. Wymaga to stosowania w diagnozie osoby uzależnionej nie tylko narzędzi przesiewowych pozwalających ujawnić symptomy uzależnienia i ewentualnie jego nasilenie, ale także narzędzi służących pogłębionej diagnozie czynników ryzyka i potencjalnych czynników chroniących oraz konsekwencji rozwojowych ujawniających się w różnych sferach funkcjonowania i życia osób uzależnionych lub zagrożonych uzależnieniem. Przyjęto założenie, że problemy jednostki i tym samym diagnozy funkcjonowania psychospołecznego można przedstawić w ujęciu wąskim, gdzie jej przedmiot zawęża się głównie do symptomatologii ściśle określonego konstruktu teoretycznego (identyfikacja symptomów i określenie ich układu w przypadku oceny typologicznej, np. w diagnozie uzależnień są to narzędzia przesiewowe), bądź w ujęciu szerokim, gdy jej przedmiot obejmuje również aspekt genetyczny, konsekwencyjny, rozwojowy i prognostyczny. Wyznacza to wówczas analizę zjawiska w trzech perspektywach czasowych, co w ujęciu poznawczym wyznacza postrzeganie własnej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości; oraz postrzeganie tych samych zjawisk w dwóch perspektywach: postrzegania zjawisk przez różne podmioty poznania – osobę zaburzoną i jej środowisko społeczne. Diagnoza realizowana w celach praktycznych (decyzyjna) powinna także uwzględniać dwa kierunki dokonywanego rozpoznania: pozytywny, związany z identyfikacją sfer niezaburzonych, oraz negatywny, odnoszący się do identyfikacji sfer zaburzonych¹.

W artykule przedstawiono skrótowo podstawy teoretyczne konstrukcji dwóch baterii kwestionariuszy, które mogą mieć zastosowanie w pogłębionej i jednocześnie zakresowo poszerzonej diagnozie ryzyka uzależnień oraz ich strukturę wyłonioną w trakcie badań walidacyjnych. Jest to głównie Bateria Kwestionariuszy Funkcjonowania Społecznego (B-KFS) oraz pomocniczo Bateria Kwestionariuszy Motywacji (B-KMiA), obie przeznaczone do badania uczniów klas IV-VIII szkoły podstawowej (w wieku 9-16 lat). Założenia teoretyczne przyjęte jako podstawa konstrukcji obu baterii testów ulokowane są w psychologii poznawczej ze względu na pomiar przekonań (subiektywne deklaracje, narzędzia typu self-report), psychologii zdrowia ze względu na przyjęcie założenia o komplementarnej diagnozie obejmującej dwa kierunki oceny czy zachodzących zmian (czynniki chroniące – salutogeneza, czynniki ryzyka – patogeneza) oraz w pedagogice społecznej i socjologii ze względu na przyjęcie założenia o immanentnej zależności rozwoju jednostki od stwarzanych jej warunków, stanowiących stymulatory lub inhibitory zdrowia psychicznego i rozwoju (środowisko wychowawcze, analiza świata życia).

Podstawy teoretyczne i struktura baterii kwestionariuszy B-KFS i B-KMiA

Podstawę teoretyczną skonstruowania baterii kwestionariuszy do oceny funkcjonowania społecznego (B-KFS) stanowiły: koncepcja salutogenezy Aarona Antonovsky’ego², uzupełniona koncepcją rozwoju osobowości Seymoura Epsteina³, koncepcją zaburzeń emocjonalnych i behawioralnych Thomasa M. Achenbacha⁴ oraz koncepcjami środowiska życia i rozwoju Dietera Baackego⁵, ekologiczną koncepcją rozwoju Urie Bronfenbrennera⁶ oraz koncepcją funkcjonowania życia Zbigniewa Zaborowskiego⁷, z poszerzeniem o zagadnienia nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) i zagrożeń z nim związanych⁸. Wybrane do oceny cechy i właściwości jednostki i środowiska jej życia są adekwatne rozwojowo, zostały zweryfikowane empirycznie i mają ugruntowanie teoretyczne. Pomiar obejmuje ponadto cechy osoby, które stanowią postrzeganą przez nią jej obecną charakterystykę oraz stanowią czynnik przepowiadający jej dalszy rozwój.

Na podstawie wskazanych teorii skonstruowano komplementarnie uzupełniające się baterie kwestionariuszy: do diagnozy czynników zaburzeń (patogeneza – B-KFS-P) i czynników chroniących (salutogeneza – B-KFS-S). Pierwsza z baterii kwestionariuszy obejmuje swym zakresem ocenę funkcjonowania w sferze relacji intrapersonalnych (postrzeganie „ja”), interpersonalnych (postrzeganie relacji „ja-inni”) oraz relacji z mediami (postrzeganie relacji „ja-media”). Druga bateria kwestionariuszy służy do oceny potencjalnych czynników chroniących, także w trzech sferach funkcjonowania osoby, dwóch analogicznych odnoszących się do postrzegania własnego „ja” i własnych relacji z innymi oraz trzeciej związanej z postrzeganiem siebie w sytuacjach edukacyjnych (schemat 1).

Model diagnozy funkcjonowania społecznego jest zatem twórczym połączeniem różnych koncepcji, jednak głównym założeniem była tu konieczność dokonywania oceny pozytywnej (salutogeneza) i negatywnej (patogeneza), wskazując znaczenie całościowej oceny zarówno deficytów rozwojowych, jak i potencjałów osoby badanej, które łącznie są podstawą projektowania postdiagnostycznego. Tylko wtedy możliwa jest realizacja założenia poznania „całego człowieka” (oczywiście w ramach ograniczonych przyjętą teorią), a nie tylko koncentracja na doświadczanych i wybiórczych problemach.

Skonstruowane narzędzie służy do diagnozy funkcjonowania psychospołecznego dzieci i młodzieży w wieku 9-16 lat (klasy IV-VIII szkoły podstawowej). W jego szczegółowej strukturze (schemat 2) wyróżniamy dwa wielowymiarowe kwestionariusze do badania: (1) słabych stron (czynniki ryzyka) i (2) mocnych stron (czynniki chroniące) funkcjonowania jednostki. Łącznie obejmują one 51 właściwości funkcjonowania osoby (cech/zmiennych i ich wymiarów). Analizy psychometryczne pozwoliły wyłonić w zakresie patogenezy (schemat 2) trzy obszary funkcjonowania, składające się na trzy wielowymiarowe narzędzia:

1. Kwestionariusz Zaburzeń w Funkcjonowaniu Indywidualnym obejmuje pomiar 13 cech szczegółowych (II – niższy poziom analizy) w 4 sferach/wymiarach (I – wyższy poziom analizy):

   a) Zaburzenia w Sferze Poznawczej:

   b) Sfera Emocjonalna:

   c) Sfera Somatyczna:

   d) Sfera Zachowaniowa – Indywidualna Destrukcyjność:

   e) Sfera Zachowaniowa – Społeczna Destruktywność:

   • samoponiżające zniekształcenia poznawcze,
   • egocentryczne zniekształcenia poznawcze,
   • zaburzenia depresyjne i tendencje suicydalne,
   • zaburzenia lękowe,
   • zachowania wycofujące,
   • zaburzenia odżywiania,
   • objawy wegetatywne,
   • brak koordynacji działania,
   • nadruchliwość i impulsywność,
   • destruktywne radzenie sobie,
   • zachowania agresywne,
   • zachowania opozycyjno-buntownicze,
   • zachowania niedostosowane.
2. Kwestionariusz Zaburzeń w Pełnieniu Ról Społecznych obejmuje pomiar 8 cech szczegółowych (II – niższy poziom analizy) w 3 podstawowych dla danego etapu rozwoju rolach, stanowiących wymiary funkcjonowania (I – wyższy poziom analizy):

   a) Zaburzenia w Pełnieniu Roli Rówieśnika:

   b) Zaburzenia w Pełnieniu Roli Dziecka w Rodzinie:

   c) Zaburzenia w Pełnieniu Roli Ucznia:

   • poczucie odrzucenia rówieśniczego (poczucie alienacji),
   • negatywne postawy wobec rówieśników (aspołeczność),
   • poczucie zagrożenia ze strony rówieśników,
   • negatywne postawy wobec obowiązków domowych,
   • zachowania buntownicze wobec wymagań wychowawczych,
   • niekontrolowane zachowania poza domem rodzinnym,
   • niepowodzenia edukacyjne,
   • negatywizm szkolny.
3. Kwestionariusz Zaburzeń w Relacjach z Mediami⁹ obejmuje pomiar 2 właściwości funkcjonowania osoby: uzależnienia od Internetu i cyberprzemocy, obejmujących 5 cech szczegółowych (II – niższy poziom analizy) w 2 sferach/wymiarach (I – wyższy poziom analizy):

   a) Uzależnienie od Internetu – dla całej grupy:

   b) Cyberprzemoc:

   • zdominowanie życia przez Internet,
   • zaburzenia kontroli czasu,
   • zaburzenia kontroli emocji,
   • doświadczanie cyberprzemocy – ofiara cyberprzemocy – od 12 lat,
   • stosowanie cyberprzemocy – sprawca cyberprzemocy – od 12 lat.

W zakresie salutogenezy (schemat 3) wyodrębniono również 3 obszary funkcjonowania, obejmujące jednak nieco inaczej skonceptualizowane zmienne, a więc pomiar dokonywany jest w zakresie funkcjonowania indywidualnego, związanego z przypisywaniem sobie różnych cech i kompetencji osobistych; funkcjonowania w relacjach interpersonalnych, czyli swoistych kompetencji warunkujących to funkcjonowanie oraz funkcjonowania w relacjach/sytuacjach edukacyjnych, o złożonym charakterze, związanych ze sposobem postrzegania sytuacji szkolnych oraz postrzeganiem dostępnego i pozyskiwanego w obszarze funkcjonowania szkolnego wsparcia ze strony środowiska rówieśniczego szkolnego i rodzinnego.

Kwestionariusze Funkcjonowania Społecznego w zakresie salutogenezy obejmują również trzy wielowymiarowe narzędzia i ich składowe (schemat 3):

1. Kwestionariusz Oceny Funkcjonowania Indywidualnego służący do pomiaru następujących cech:

   a) Poczucie Własnej Wartości,

   b) Poczucie Kontroli,

   c) Nadzieja na Sukces,

   d) Zachowania Transgresyjne,

   d) Konstruktywne Radzenie sobie,

2. Kwestionariusz Funkcjonowania w Relacjach Społecznych do pomiaru takich cech, jak:

   a) Zdolności Empatyczne,

   b) Zdolności Asertywne,

   c) Zdolności Kooperacyjne,

   d) Zachowania Prospołeczne,

3. Kwestionariusz Funkcjonowania w Relacjach Edukacyjnych służący do oceny następujących cech:

   a) Stosunek do Nauki,

   b) Stosunek do Szkoły,

   c) Wsparcie Grupy Rówieśniczej,

   d) Wsparcie Nauczycieli i Szkoły,

   e) Wsparcie Domu Rodzinnego.

Podstawę teoretyczną skonstruowania baterii kwestionariuszy do badania motywacji (B-KMiA) była koncepcja samodeterminacji (Self-Determination Theory) Edwarda L. Deciego i Richarda M. Ryana¹⁰, poszerzona o koncepcje przyczyn braku motywacji (amotywacji). Skonstruowano dwie baterie kwestionariuszy: (a) do diagnozy rodzajów motywacji (zewnętrznej, wewnętrznej i amotywacji) i (b) do diagnozy przyczyn amotywacji (przekonania o użyteczności działania, przekonania o kompetencjach do działania, przekonania o obciążeniu zadaniem). Obie baterie są ze sobą integralnie powiązane zarówno w aspekcie sfer motywowanej aktywności (poznawczej, prospołecznej, sportowej, relacyjnej), jak i sposobu ich wykorzystywania (strategii badania), gdyż w przypadku stwierdzenia deficytów motywacji do działania (amotywacji) w określonej sferze aktywności, można i należy ocenić potencjalne przyczyny jej braku w deficytowych obszarach¹¹. Dokonany wybór koncepcji motywacji podyktowany był jej wysoko ocenianą przydatnością w edukacji¹² do diagnozy prognostycznej w obszarze kariery edukacyjnej oraz czynników warunkujących podejmowanie przez uczniów różnych rodzajów aktywności z uwzględnieniem szerokiego ujęcia procesów edukacyjnych związanych nie tylko z realizacją celów poznawczych (uczenia się), ale też z ogólnym rozwojem psychospołecznym (relacje społeczne, aktywność prospołeczna) i fizycznym (aktywność fizyczna). Zakłada się ponadto w tej koncepcji złożoność i niejednorodność ludzkiej motywacji do działania zależnie od typu aktywności/zadania, gdyż w poszczególnych sferach osoba może przejawiać różne rodzaje motywacji, a stan ten może być wynikiem działania różnych przyczyn (nie przejawia się w ten sam sposób w różnych obszarach funkcjonowania)¹³. Stan amotywacji i rodzaj przejawianej motywacji nie generalizuje się na wszystkie rodzaje aktywności podejmowane przez jednostkę. Wszystko to umożliwia określanie profilu rodzajów motywacji uwzględniających różne sfery aktywności, dając diagnoście podstawę do projektowania działań postdiagnostycznych ukierunkowanych na wykorzystywanie i wzmacnianie aktywności korzystnych rozwojowo oraz eliminowanie czynników ryzyka związanych z przyczynami niepodejmowania aktywności służących rozwojowi w bardzo ważnych jego sferach: poznawczej, relacyjnej, prospołecznej i fizycznej. Wśród dostępnych narzędzi nie znaleziono takich, gdzie sfery te diagnozowane byłyby łącznie, zwykle są to sfery poznawcza albo fizyczna.

Na schemacie 4 przedstawiono strukturę narzędzia do diagnozy rodzajów motywacji („dlaczego działam, wykonuję zadanie, zachowuję się w określony sposób”) oraz przyczyn braku motywacji („dlaczego unikam działania lub wykonania określonego zadania czy nie zachowuję się w określony sposób”).

W strukturze/modelu B-KMiA wyodrębniono 8 kwestionariuszy do badania 4 obszarów działania, odnoszących się do rodzajów motywacji i przyczyn jej deficytu.

1. Wieloobszarowy Kwestionariusz Rodzajów Motywacji pozwala diagnozować 3 rodzaje motywacji (amotywacja, motywacja zewnętrzna, motywacja wewnętrzna):

   (1) Kwestionariusz motywacji – sfera uczenia się,

   (2) Kwestionariusz motywacji – sfera relacji rówieśniczych,

   (3) Kwestionariusz motywacji – sfera prospołeczna,

   (4) Kwestionariusz motywacji – sfera sportowa.

2. Wieloobszarowy Kwestionariusz Przyczyn Amotywacji pozwala diagnozować 3 przyczyny amotywacji (niskie kompetencje do działania, niska użyteczność działania, obciążenie zadaniem/działaniem):

   (1) Kwestionariusz amotywacji – sfera uczenia się,

   (2) Kwestionariusz amotywacji – sfera relacji rówieśniczych,

   (3) Kwestionariusz amotywacji – sfera prospołeczna,

   (4) Kwestionariusz amotywacji – sfera sportowa.

Oba kwestionariusze to rzetelne i trafne narzędzia diagnostyczne, posiadające mocne podstawy teoretyczne i innowacyjne ze względu na kompleksowy pomiar kilku sfer funkcjonowania (poznawczej, fizycznej, społecznej i prospołecznej), a także zdygitalizowany sposób przeprowadzenia badania oraz prezentacji jego wyników. Posiadają dobre właściwości psychometryczne, określone za pomocą zaawansowanych analiz statystycznych. Narzędzia mogą być stosowane do badania motywacji i przyczyn braku motywacji w zakresie pojedynczej, kilku lub wszystkich 4 sfer aktywności jednostki, w zależności od potrzeb diagnostycznych. Dopełnieniem diagnozy w zakresie motywacji do działania może być diagnoza przyczyn amotywacji, którą zaleca się w przypadkach, gdy u badanego wystąpi wysoki poziom amotywacji w określonej, przynajmniej jednej sferze aktywności. Przeprowadzone na podstawie badań¹⁴ analizy dowodzą teoretycznej trafności i wysokiej jakości narzędzi do badania motywacji i przyczyn amotywacji.

Stosowanie i zastosowanie narzędzi

Obie baterie kwestionariuszy zostały opracowane z zachowaniem najwyższych standardów jakości (zgodnie z wytycznymi APA, EFPA i ITC). Analizy psychometryczne: eksploracyjna analiza grafów, eksploracyjna analiza czynnikowa oraz konfirmacyjna analiza czynnikowa, potwierdziły wysoką jakość obu narzędzi diagnostycznych (wykazały satysfakcjonujące dopasowanie sprawdzanych modeli do danych). Warto też podkreślić, że metodologicznie zaawansowane procedury konstruowania narzędzi diagnostycznych (IRT – Item Response Theory) są gwarancją trafnej, rzetelnej i obiektywnej diagnozy dokonywanej z ich wykorzystaniem.

Obie baterie kwestionariuszy mogą być używane zarówno do diagnozy indywidualnej, jak i do badań naukowych. Zostały opracowane jedynie w wersji elektronicznej, co ma zalety związane zarówno z procedurą badania, jak i procesem analizy i interpretacji wyników testowania. Procedura badania w wersji elektronicznej jest bardziej atrakcyjna dla dzieci i młodzieży w wieku od 9 do 16 lat (klasy IV-VIII szkoły podstawowej) niż wersja typu „papier-ołówek”, co może potencjalnie bardziej motywować osoby badane do odpowiadania na pytania testowe. Natomiast proces analizy i interpretacji wyników badania został zautomatyzowany, eliminując konieczność samodzielnego przeliczania wyników przez diagnostę, co niewątpliwie skraca czas poświęcany na testowanie, zmniejszając jednocześnie wysiłek diagnosty potrzebny do postawienia diagnozy. Podkreślić należy także nowoczesność rozwiązań systemowych w podejściu do diagnozy: zbieranie wyników za pośrednictwem komputera, tabletu, zdalnie, wraz z możliwością dokładnego monitorowania przebiegu badania, różnorodnych form odczytu wyniku, uzyskania opisu diagnostycznego i wstępnej interpretacji oraz monitorowanie zmian zachodzących w toku oddziaływań praktycznych¹⁵.

Proponowane baterie kwestionariuszy mogą mieć zastosowanie w praktyce edukacyjnej i w poradnictwie, także związanym z uzależnieniami, jako narzędzie niespecyficzne do diagnozy opisującej (deskryptywnej) i wyjaśniającej (eksplanacyjnej) funkcjonowanie ucznia w sytuacji szkolnej i pozaszkolnej. Mogą pozwolić diagnostom (terapeutom, nauczycielowi, pedagogowi i psychologowi szkolnemu, profesjonalistom zatrudnionym w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, poradniach uzależnień) odpowiednio reagować na zachowania jednostki, będące odzwierciedleniem przeżywanych i doświadczanych trudności rozwojowych. Ponadto wykorzystując je w badaniach epidemiologicznych dokonana z ich wykorzystaniem diagnoza może być podstawą projektowania systemowych działań profilaktycznych, wychowawczych i/lub edukacyjnych czy terapeutycznych. Stosowanie narzędzi jest możliwe w poradnictwie specjalistycznym, np. w przypadkach wykorzystywania czy maltretowania dzieci, uzależnień, ich mechanizmów i konsekwencji rozwojowych i społecznych – w celu wstępnej identyfikacji różnych zaburzeń (deficytów emocjonalnych, zaburzeń w zachowaniu), które potencjalnie mogą stanowić skutek doświadczanej sytuacji traumatycznej, ale także w celu ewentualnej identyfikacji czynników chroniących przed negatywnymi konsekwencjami doświadczanych traum (salutogeneza, resilience). Warto zauważyć, że swoisty zawsze układ wartości zmiennych w poszczególnych obszarach stanowi podstawę do diagnozy projektującej oddziaływania mające na celu wzmacnianie potencjałów i eliminowanie deficytów rozwojowych czy też uruchamianie pożądanej motywacji wewnętrznej czy eliminowanie przyczyn amotywacji. Komplementarna – pozytywna i negatywna – diagnoza stanowi podstawę projektowania postdiagnostycznego, które zawsze powinno mieć charakter projektowania działań wspierających (czynniki chroniące) i eliminujących (czynniki ryzyka). Wykorzystywanie zasobów i potencjałów rozwojowych w pokonywaniu rozwojowych trudności i deficytów dzieci i młodzieży jest zawsze działaniem bardziej skutecznym niż bezpośrednie eliminowanie zaburzeń dokonywane na podstawie diagnozy negatywnej.